Δικηγόρος παρ’ Αρείω Πάγω
Maître en Droit
ΜΕΡΟΣ 1 ΑΠΟ 7 — ΠΡΟΛΟΓΟΣ
ΚΑΙ Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΨΙΘΥΡΙΣΕ: «ΚΡΑΤΟΣ ΔΙΚΑΙΟΥ, ΕΝ ΑΝΑΠΑΥΣΕΙ»
Το κείμενο που ακολουθεί δεν είναι νομική πραγματεία, ούτε υπόμνημα. Είναι πολιτικό μανιφέστο—μια πολιτειακή κραυγή για το όριο της εξουσίας, εκεί όπου το δίκαιο παύει να είναι τεχνική και γίνεται θεμέλιο ελευθερίας. Επικαλούμαι τον νόμο και τη νομολογία όχι για να ντύσω με κύρος μια άποψη, αλλά για να δείξω το ρήγμα: πότε η ερμηνεία μετατρέπεται σε κατασκευή, πότε η αναγκαστικότητα του κανόνα υποχωρεί μπροστά στη διαχείριση του κινδύνου, πότε το «αναγκαίο» βαφτίζεται «νόμιμο». Εδώ κρίνεται η ίδια η έννοια της Δημοκρατίας.
Οι διατυπώσεις που ακολουθούν (όπως «απάτη», «βία», «δολοφονία») χρησιμοποιούνται αποκλειστικά μεταφορικά και δογματικά. Αποτελούν πολιτειακή κριτική και αξιολογικές κρίσεις επί θεσμικών επιλογών και δικανικής αιτιολογίας. Δεν συνιστούν ισχυρισμούς περί τέλεσης ποινικών αδικημάτων από συγκεκριμένα πρόσωπα ή φορείς. Η διευκρίνιση αυτή ισχύει για κάθε τμήμα της παρούσας σειράς.
Το έργο που ακολουθεί δεν είναι μια τεχνική ανάλυση. Είναι μια πολιτειακή διαδρομή. Μια προσπάθεια να φωτιστεί το σημείο όπου η ερμηνεία γίνεται κατασκευή, όπου η ανάγκη γίνεται άλλοθι, όπου η εξουσία ξεχνά το όριό της. Δεν γράφτηκε για να πείσει. Γράφτηκε για να θυμίσει. Να θυμίσει ότι το κράτος δικαίου δεν είναι δεδομένο. Είναι επιλογή. Και ότι η επιλογή αυτή πρέπει να ανανεώνεται καθημερινά, απέναντι σε κάθε μορφή εξουσίας που επιχειρεί να λειτουργήσει χωρίς θεμέλιο.
Η αφήγηση αναπτύσσεται σε έξι αυτοτελή κεφάλαια. Κάθε κεφάλαιο μπορεί να διαβαστεί ανεξάρτητα, αλλά όλα μαζί συνθέτουν μια ενιαία θεσμική εικόνα: από τη σπίθα ενός ταπεινού δικογράφου μέχρι την ευρωπαϊκή κρίση νομιμότητας. Από την παρεπόμενη νομιμοποίηση μέχρι την Απάτη Νόμου. Από τον ρόλο του δικαστή μέχρι την ΟλΑΠ 1/2023. Από την ελληνική θεσμική αμηχανία μέχρι την Ευρώπη ως τελικό κριτή.
Λόγω του μεγέθους και της θεσμικής πυκνότητας του κειμένου, η σειρά ΚΑΙ Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΨΙΘΥΡΙΣΕ: «ΚΡΑΤΟΣ ΔΙΚΑΙΟΥ, ΕΝ ΑΝΑΠΑΥΣΕΙ» θα δημοσιευθεί τμηματικά, σε έξι αυτοτελή κεφάλαια. Κάθε κεφάλαιο αποτελεί πλήρη ενότητα, αλλά ταυτόχρονα εντάσσεται σε μια ενιαία πολιτειακή αφήγηση: τη σύγκρουση ανάμεσα στο «πριν» και το «μετά», ανάμεσα στη νομιμότητα και τη σκοπιμότητα, ανάμεσα στο κράτος δικαίου και την αδέσποτη εξουσία.
Ακολουθεί ο Πίνακας Περιεχομένων και μια σύντομη περίληψη κάθε κεφαλαίου, ώστε ο αναγνώστης να γνωρίζει εκ των προτέρων τη δομή και την πορεία του επιχειρήματος.
Κεφάλαιο 1 — Η Σπίθα και το Όριο της Εξουσίας Η Αρνητική Αναγνωριστική Αγωγή ως θεσμική πυροδότηση. Πώς ένα ταπεινό δικόγραφο ανέδειξε το ρήγμα ανάμεσα στο γράμμα του νόμου και την πρακτική εφαρμογή του. Η κρίση ως κρίση ορίων και όχι τεχνικής.
Κεφάλαιο 2 — Η Οντολογική Προτεραιότητα του «Πριν» έναντι του «Μετά» Η νομιμοποίηση ως παράγωγη εξουσία. Η ακυρότητα της σύμβασης διαχείρισης ως πράξη θεσμικής αυτοάμυνας. Το άρθρο 10 §14 ν. 3156/2003 ως φράγμα και όχι ως τεχνικότητα.
Κεφάλαιο 3 — Το Υβριδικό Μοντέλο και η Απάτη Νόμου Η fraus legis ως θεσμική διάγνωση. Πώς η εξουσία επέλεξε τα προνόμια του 3156 και τη νομιμοποίηση του 4354, δημιουργώντας ένα υβρίδιο χωρίς θεμέλιο. Η καταστρατήγηση ως μηχανισμός εξουσίας.
Κεφάλαιο 4 — Ο Δικαστής ως Φύλακας του Ορίου Η αποστολή της δικαστικής εξουσίας και η σταδιακή διολίσθηση προς τη σκοπιμότητα. Η ανάγκη επιστροφής στην αυστηρότητα του κανόνα. Η μειοψηφία των 9 ως θεσμικό ανάχωμα.
Κεφάλαιο 5 — ΟλΑΠ 1/2023: Η Συστημική Εργαλειοποίηση της Δικαιοσύνης Το acte clair ως προπέτασμα. Η παραβίαση του άρθρου 77 Συντάγματος. Η αναδρομική νομιμοποίηση ως θεσμική βία. Η αδρανοποίηση της νομικής λογικής και η σημασία της μειοψηφίας.
Κεφάλαιο 6 — Η Ευρώπη ως Τελικός Κριτής Το ΣτΕ ως θεσμική αντίστιξη. Το ΔΕΕ ως αναγκαίος ερμηνευτικός πυλώνας. Η διεθνοποίηση του ελληνικού προβλήματος και το ερώτημα που αφορά πλέον ολόκληρη την Ευρώπη: μπορεί η εξουσία να λειτουργεί εκτός πλαισίου;
Επίλογος του Προλόγου Η τμηματική δημοσίευση δεν μειώνει την ενότητα του κειμένου· την ενισχύει, επιτρέποντας σε κάθε κεφάλαιο να σταθεί ως αυτόνομη θεσμική μαρτυρία. Και σε κάθε τμήμα, όπως και εδώ, ισχύει απαρέγκλιτα: οι όροι που χρησιμοποιούνται είναι μεταφορικοί, δογματικοί, κριτικοί. Δεν αποδίδουν ποινική ευθύνη. Αποδίδουν θεσμική αλήθεια.
Ο κ. Λεωνίδας Στάμος
ΜΕΡΟΣ 5 ΑΠΟ 7 — ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4
Ο ΔΙΚΑΣΤΗΣ ΩΣ ΦΥΛΑΚΑΣ ΤΟΥ ΟΡΙΟΥ
Σημείωση Σειράς Δημοσιεύσεων Το παρόν κείμενο αποτελεί το πέμπτο μέρος της σειράς «ΚΑΙ Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΨΙΘΥΡΙΣΕ: ΚΡΑΤΟΣ ΔΙΚΑΙΟΥ, ΕΝ ΑΝΑΠΑΥΣΕΙ». Η σειρά εξετάζει τη θεσμική κρίση που προκύπτει όταν η ερμηνεία μετατρέπεται σε κατασκευή και όταν η πρακτική υποκαθιστά τον κανόνα. Κάθε κεφάλαιο λειτουργεί ως αυτοτελής ενότητα, αλλά όλα μαζί συνθέτουν μια ενιαία πολιτειακή αφήγηση για τα όρια της εξουσίας.
Οι όροι που χρησιμοποιούνται (όπως «απάτη», «βία», «δολοφονία») έχουν αποκλειστικά μεταφορικό και δογματικό χαρακτήρα. Αποτελούν πολιτειακή κριτική και αξιολογικές κρίσεις επί θεσμικών επιλογών και δικανικής αιτιολογίας και δεν συνιστούν ισχυρισμούς περί τέλεσης ποινικών αδικημάτων από συγκεκριμένα πρόσωπα ή φορείς. Η διευκρίνιση αυτή ισχύει για κάθε μέρος της σειράς.
Η αποστολή που ξεχάστηκε
Ο δικαστής δεν είναι διαχειριστής κοινωνικών προβλημάτων. Δεν είναι ρυθμιστής της οικονομίας. Δεν είναι εγγυητής της σταθερότητας του τραπεζικού συστήματος. Ο δικαστής είναι φύλακας του ορίου. Είναι ο θεσμικός φρουρός που υπενθυμίζει στην εξουσία ότι δεν μπορεί να λειτουργεί χωρίς θεμέλιο. Είναι η φωνή που λέει «μέχρι εδώ».
Η υπόθεση των servicers αποκάλυψε ότι ένα μέρος της δικαστικής εξουσίας είχε ξεχάσει αυτή την αποστολή. Είχε αρχίσει να σκέφτεται με όρους σκοπιμότητας. Είχε αρχίσει να σταθμίζει οικονομικούς κινδύνους. Είχε αρχίσει να λειτουργεί ως θεσμικός προστάτης ενός συστήματος που είχε ανάγκη από έλεγχο, όχι από προστασία.
Η δικαιοσύνη δεν είναι μηχανισμός σταθεροποίησης της αγοράς. Είναι μηχανισμός σταθεροποίησης της νομιμότητας. Όταν ο δικαστής εγκαταλείπει τον ρόλο του ως ελεγκτή και υιοθετεί τον ρόλο του διαμεσολαβητή συμφερόντων, η δικαιοσύνη παύει να είναι ανεξάρτητη. Γίνεται εργαλείο εξουσίας.
Η κρίσιμη μετατόπιση: από τον κανόνα στη σκοπιμότητα
Η κρίση των servicers δεν ήταν μόνο κρίση νομιμοποίησης. Ήταν κρίση δικανικής μεθοδολογίας. Για χρόνια, η πρακτική είχε υποκαταστήσει τον κανόνα. Η ανάγκη είχε υποκαταστήσει τη νομιμότητα. Η σκοπιμότητα είχε υποκαταστήσει την ερμηνεία.
Η δικαιοσύνη, αντί να ελέγχει την εξουσία, άρχισε να την διευκολύνει. Αντί να υπερασπίζεται το όριο, άρχισε να το μετακινεί. Αντί να προστατεύει τον πολίτη, άρχισε να προστατεύει το σύστημα.
Αυτή η μετατόπιση δεν έγινε από πρόθεση. Έγινε από φόβο. Φόβο για τον συστημικό κίνδυνο. Φόβο για την κατάρρευση του σχεδίου «Ηρακλής». Φόβο για τις οικονομικές επιπτώσεις. Φόβο για το πολιτικό κόστος.
Αλλά ο φόβος δεν είναι κριτήριο δικαίου. Ο φόβος είναι κριτήριο εξουσίας.
Η μειοψηφία των 9: η θεσμική μνήμη που αντιστάθηκε
Μέσα σε αυτή τη θεσμική θολότητα, η μειοψηφία των 9 δικαστών στην ΟλΑΠ 1/2023 λειτούργησε ως φάρος. Δεν ήταν απλώς μια διαφορετική άποψη. Ήταν μια υπενθύμιση. Ήταν η φωνή του κράτους δικαίου που έλεγε ότι η νομιμότητα προηγείται της σκοπιμότητας. Ότι η ερμηνεία δεν μπορεί να μετατραπεί σε κατασκευή. Ότι ο δικαστής δεν μπορεί να υποκαθιστά τον νομοθέτη.
Η μειοψηφία αυτή δεν υπερασπίστηκε μια τεχνική θέση. Υπερασπίστηκε μια πολιτειακή αρχή: ότι η εξουσία πρέπει να έχει όριο. Και ότι το όριο αυτό δεν μπορεί να μετακινείται επειδή το σύστημα φοβάται τις συνέπειες της αλήθειας.
Η ύπαρξη αυτής της μειοψηφίας απέδειξε ότι η θεσμική μνήμη δεν έχει χαθεί. Ότι μέσα στο ίδιο το δικαστικό σώμα υπάρχουν φωνές που θυμούνται ότι η δικαιοσύνη δεν είναι εργαλείο διαχείρισης κρίσεων, αλλά θεμέλιο της Δημοκρατίας.
Η ανάγκη επιστροφής στην αυστηρότητα
Η αυστηρότητα δεν είναι ακαμψία. Είναι θεσμική ακεραιότητα. Είναι η ικανότητα του δικαστή να λέει «όχι» όταν το σύστημα απαιτεί «ναι». Είναι η ικανότητα να υπερασπίζεται τον κανόνα ακόμη και όταν η πρακτική τον έχει εγκαταλείψει. Είναι η ικανότητα να υπενθυμίζει ότι η νομιμότητα δεν είναι διαπραγματεύσιμη.
Η επιστροφή στην αυστηρότητα δεν είναι νομική πράξη. Είναι πολιτειακή πράξη. Είναι η στιγμή όπου η δικαιοσύνη θυμάται ότι η δύναμή της δεν βρίσκεται στην ευελιξία, αλλά στην προσήλωση στον κανόνα. Είναι η στιγμή όπου ο δικαστής ανακτά τον ρόλο του ως φύλακα του ορίου.
Κατακλείδα — Ο Δικαστής ως Θεσμικό Αντίβαρο
Το τέταρτο μέρος ολοκληρώνεται με την ανάδειξη του δικαστή ως θεσμικού αντίβαρου απέναντι σε μια εξουσία που επιδιώκει να λειτουργεί χωρίς όρια. Η υπόθεση των servicers απέδειξε ότι η δικαιοσύνη μπορεί να λησμονήσει την αποστολή της, αλλά μπορεί και να τη θυμηθεί. Μπορεί να υποκύψει στη σκοπιμότητα, αλλά μπορεί και να επιστρέψει στον κανόνα.
Στο επόμενο μέρος, η ανάλυση στρέφεται στην ΟλΑΠ 1/2023 και στη συστημική εργαλειοποίηση της δικαιοσύνης. Οι όροι που χρησιμοποιούνται παραμένουν μεταφορικοί και δογματικοί, ως εργαλεία πολιτειακής κριτικής και όχι ως ισχυρισμοί περί τέλεσης ποινικών αδικημάτων.
*Η συνέχεια σε επόμενα άρθρα που θα δημοσιευθούν στο BN
www.bankingnews.gr
Σχόλια αναγνωστών