Ο τερματισμός του καθεστώτος στο Ιράν δεν θα είναι εύκολος
Παρά τις διαρκείς εξεγέρσεις, τη βαθιά κοινωνική δυσαρέσκεια και την οικονομική ασφυξία που βιώνει η ιρανική κοινωνία, η ανατροπή του καθεστώτος των Ayatollah παραμένει ένας εξαιρετικά δύσκολος —αν όχι ανέφικτος— στόχος, σημειώνει ο γνωστός γεωπολιτικός αναλυτής Michael Rubin, και συμπληρώνει: «Το Ιράν δεν είναι απλώς ένα αυταρχικό κράτος, αλλά ένα σύστημα εξουσίας θωρακισμένο εδώ και δεκαετίες από τους Φρουρούς της Επανάστασης (Islamic Revolutionary Guard Corps), οι οποίοι λειτουργούν ταυτόχρονα ως στρατός, μυστική αστυνομία, οικονομικός κολοσσός και ιδεολογικός μηχανισμός επιβολής».
Ειδικότερα, όπως λέει ο Rubin, διαδηλώσεις συνεχίζουν να συγκλονίζουν την Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν με ολοένα αυξανόμενη συχνότητα εδώ και 25 χρόνια, όμως το κλείσιμο του παζαριού της Τεχεράνης στις 28 Δεκεμβρίου 2025 ήταν κάτι το διαφορετικό.
Η αγορά στο κέντρο της Τεχεράνης αντιπροσωπεύει παραδοσιακά τους χρηματοοικονομικούς πνεύμονες της ιρανικής οικονομίας.
Δεν πρόκειται για τουριστική αγορά όπως τα σουκ στο Κάιρο, την Ιερουσαλήμ ή την Κωνσταντινούπολη, αλλά για έναν πυκνό λαβύρινθο που εκτείνεται σε περισσότερα από 10 χιλιόμετρα δρόμων και σοκακιών.
Πέρα από τις λίγες «αποστειρωμένες» περιοχές που επισκέπτονται ξένοι τουρίστες, η πυκνοδομημένη αυτή ζώνη χαρακτηρίζεται από τσίγκινες στέγες, ετοιμόρροπα κτίρια και πρόχειρα, χαοτικά καλωδιωμένα ηλεκτρικά δίκτυα.
Η σημασία της στην ιρανική ιστορία είναι δυσανάλογα μεγάλη.
Το 1905, η Συνταγματική Επανάσταση του Ιράν ξεκίνησε με απεργία στο παζάρι της Τεχεράνης.
Το 1952 και το 1953, απεργίες στο παζάρι της Τεχεράνης σημάδεψαν τη σύγκρουση για την εξουσία ανάμεσα στον σάχη και τον πρωθυπουργό Mohammad Mosaddegh.
Το 1978, η Ισλαμική Επανάσταση ξεκίνησε όταν το παζάρι της Τεχεράνης κατέβασε ρολά σε ένδειξη διαμαρτυρίας για ένα άρθρο που χλεύαζε τον Ayatollah Ruhollah Khomeini στην κύρια κρατική εφημερίδα.
Και ενώ οι προηγούμενες διαδηλώσεις αφορούσαν τις ιρανικές ελίτ (φοιτητές, φιλάθλους ποδοσφαίρου, περιβαλλοντολόγους ή γυναίκες) οι έμποροι του παζαριού της Τεχεράνης είναι παραδοσιακά θρησκευόμενοι και συντηρητικοί. Πηγαίνουν στο τζαμί.
Οι γιοι ή τα αδέλφια τους εντάσσονται στους φρουρούς της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC).
Θα έπρεπε να αποτελούν την πιο πιστή βάση του Ανώτατου Ηγέτη Ali Khamenei.
Όμως η κακοδιαχείριση από το καθεστώς, η κατάρρευση του ιρανικού νομίσματος και ο εκρηκτικός πληθωρισμός είναι πράγματα υπερβολικά ακόμη και για τους πιστούς υποστηρικτές, σημειώνει ο Rubin.
Το καθεστώς προετοιμαζόταν επί δεκαετίες για να συντρίψει εξεγέρσεις
Σύμφωνα με τον γεωπολιτικό αναλυτή, σε πολλά επίπεδα, πρόκειται για μια κρίση για την οποία ο Khamenei και οι Φρουροί είχαν προετοιμαστεί εδώ και χρόνια.
Ο Khomeini δημιούργησε τους Φρουρούς της Επανάστασης επειδή δεν εμπιστευόταν τον ιρανικό στρατό - και είχε λόγους να είναι καχύποπτος.
Καθώς οι επαναστατικές διαδηλώσεις κλιμακώνονταν το 1978 και το 1979, ο στρατός του σάχη κράτησε ουδέτερη στάση, περιμένοντας να δει προς τα πού θα γύρει η πλάστιγγα.
Προσχώρησε στην επανάσταση μόνο όταν το αποτέλεσμά της έγινε βέβαιο.
Και ενώ ο στρατός παρέμεινε σημαντικός για την άμυνα, τα ιδρυτικά καταστατικά των Φρουρών ορίζουν ως αποστολή τους την υπεράσπιση της επανάστασης — πράγμα που σημαίνει ότι οι εχθροί μπορεί να είναι είτε εξωτερικοί είτε εσωτερικοί.
Το 2007, ο Mohammad Ali Jafari ανέλαβε την ηγεσία των Φρουρών και κατέληξε στο συμπέρασμα ότι, με τον Ιρακινό πρόεδρο Saddam Hussein νεκρό και τους Ταλιμπάν εξουδετερωμένους, οι απειλές για την Ισλαμική Δημοκρατία ήταν κυρίως εσωτερικές.
Αυτός αναδιοργάνωσε τους Φρουρούς ώστε να υπάρχει μία μονάδα σε κάθε επαρχία και δύο στην Τεχεράνη.
Διασφαλίζοντας ότι τα μέλη δεν ήταν ντόπιοι στις επαρχίες όπου υπηρετούσαν, ο Khamenei μείωσε την πιθανότητα να βρεθούν αντιμέτωποι με συγγενείς ή παλιούς φίλους μεταξύ των διαδηλωτών — κάτι που θα μπορούσε να τους οδηγήσει σε άρνηση εκτέλεσης εντολών.
Οι περισσότερες μονάδες των Φρουρών που επιχειρούν σε κουρδικές περιοχές, για παράδειγμα, είναι Αζέροι — το ιρανικό αντίστοιχο του να τοποθετείς Γερμανούς στην Πολωνία ή Ρώσους στην Ουκρανία.
Τα τελευταία χρόνια, οι Φρουροί δημιούργησαν μια εφεδρική δικλίδα ασφαλείας με ξένους πληρεξούσιους (τη λιβανέζικη Hezbollah, τις ιρακινές hashd al shaabi, την αφγανική Liwa Fatemiyoun και, σύμφωνα με αναφορές, ακόμη και Κούρδους πεσμεργκά) για να πυροβολούν τα πλήθη.
Ακόμη κι αν οι δυνάμεις ασφαλείας αρχίσουν να λιποτακτούν, είτε από αποστροφή για τη βία κατά άλλων Ιρανών είτε επειδή πιστεύουν ότι το καθεστώς θα καταρρεύσει, η δομή των Φρουρών εγείρε ένα ακόμη πρόβλημα.
Τα όπλα των Φρουρών μπορεί να τροφοδοτήσουν εμφύλιο πόλεμο
Όπως αναφέρει ο Rubin, κάθε μονάδα των Φρουρών διαθέτει τον δικό της υπεύθυνο εφοδιασμού και τις δικές της αποθήκες όπλων.
Αν οι Ιρανοί διαδηλωτές καταλάβουν μεμονωμένες εγκαταστάσεις των Φρουρών ή αν καταρρεύσει συνολικά το σώμα, μπορεί να ξεσπάσει ένας ανεξέλεγκτος αγώνας δρόμου για τον έλεγχο του οπλισμού.
Πολλοί Ιρανοί ίσως ελπίζουν ότι η δημοκρατία θα αναδυθεί άμεσα, όμως η ιρανική ιστορία προσφέρει ελάχιστους λόγους αισιοδοξίας.
Το πιο πιθανό σενάριο είναι ότι αντίπαλες μονάδες των Φρουρών θα αποσκιρτήσουν ή τοπικοί παράγοντες εξουσίας θα επιδιώξουν να επιβάλουν περιφερειακό έλεγχο, ακόμη κι αν διεκδικούν εθνική νομιμοποίηση.
Υπάρχει ιστορικό προηγούμενο: στις αρχές του 20ού αιώνα, πριν ο Reza Khan, επικεφαλής της ρωσόφιλης Περσικής Ταξιαρχίας Κοζάκων, αυτοανακηρυχθεί σάχης αφού απέκτησε δημοτικότητα καταστέλλοντας φυλές και συντρίβοντας κινήματα περιφερειακής αυτονομίας.
Η πτώση των δικτατοριών στη Λιβύη και το Ιράκ είναι επίσης διδακτική.
Τον Οκτώβριο του 2004, ο γερουσιαστής της Μασαχουσέτης John Kerry, τότε υποψήφιος των Δημοκρατικών για την προεδρία, κατηγόρησε τον πρόεδρο George W. Bush για κακό σχεδιασμό στο Ιράκ, υποστηρίζοντας ότι επέτρεψε σε αποθήκες όπλων και εκρηκτικών στην Qaqa’a να πέσουν σε χέρια εξτρεμιστών.
Επτά χρόνια αργότερα, η απροθυμία του προέδρου Barack Obama να στείλει χερσαίες δυνάμεις στη Λιβύη επέτρεψε σε αμέτρητες αποθήκες όπλων να περάσουν σε τοπικά χέρια, τροφοδοτώντας συγκρούσεις μεταξύ ένοπλων συμμοριών και οδηγώντας τελικά σε διάχυση οπλισμού προς γειτονικά κράτη, γεγονός που συνέβαλε σε τρομοκρατικές εκστρατείες και πραξικοπήματα από το Μάλι έως την Κεντροαφρικανική Δημοκρατία και από τον Νίγηρα έως τη Νιγηρία.
Το μοντέλο της Βενεζουέλας δεν μπορεί να λειτουργήσει
Τα οικονομικά συμφέροντα των Φρουρών ενισχύουν επίσης την πρόθεση συνέχισης της σύγκρουσης.
Ενώ η περιοχή τους γνωρίζει ως στρατό —αν όχι ως τρομοκρατική οργάνωση— οι περισσότεροι Ιρανοί τους γνωρίζουν ως οικονομικό κολοσσό.
Και οι δύο εικόνες είναι σωστές.
Οι Φρουροί αναδείχθηκαν κατά τον πόλεμο Ιράν–Ιράκ (1980–1988).
Όταν ο πόλεμος τελείωσε, οι επίλεκτες δυνάμεις φοβήθηκαν ότι η επιστροφή στους στρατώνες θα σήμαινε το τέλος της ισχύος τους.
Για να διασφαλίσουν τη συνέχιση της επιρροής τους, άρχισαν να επενδύουν στην εγχώρια οικονομία.
Το αντίστοιχο σώμα μηχανικών των Φρουρών άρχισε να διεκδικεί συμβάσεις, υποστηριζόμενο από τη δική του στρατιωτική ισχύ, αν δεν τις εξασφάλιζε.
Χαρακτηριστικά, όταν το αεροδρόμιο «Imam Khomeini» άνοιξε το 2004, μια αυστριακοτουρκική κοινοπραξία κέρδισε τα δικαιώματα λειτουργίας του αεροδρομίου.
Αυτό εξόργισε τους Φρουρούς, οι οποίοι ήθελαν να μονοπωλήσουν τα τελωνεία και τις εισαγωγές.
Αμέσως μετά τα εγκαίνια, οι Φρουροί οδήγησαν άρματα μάχης και στρατιωτικά οχήματα στον διάδρομο προσγείωσης και αρνήθηκαν να αποχωρήσουν μέχρι οι αρχές να ακυρώσουν τη σύμβαση και να την αναθέσουν σε εταιρεία-βιτρίνα των Φρουρών.
Παρόμοιο περιστατικό σημειώθηκε όταν ρουμανική εταιρεία κέρδισε σύμβαση σε υπεράκτιο ιρανικό πετρελαϊκό κοίτασμα.
Αφού κανονιοφόροι των Φρουρών άνοιξαν πυρ κατά των Ρουμάνων εργαζομένων, η σύμβαση ακυρώθηκε ώστε να περάσει στους Φρουρούς.
Τα τελευταία 38 χρόνια, η διείσδυση των Φρουρών στην οικονομία αυξήθηκε εκθετικά.
Για να κατανοήσει κανείς τον ρόλο της Khatam al Anbiya, του οικονομικού βραχίονα των Φρουρών, αρκεί να φανταστεί μια συγχώνευση του Army Corps of Engineers με τις Bechtel, Halliburton, KBR, Boeing, Northrop Grumman, Lockheed Martin, Exxon, Chevron, Walmart και Amazon. Σήμερα, πολλοί αναλυτές εκτιμούν ότι οι Φρουροί ελέγχουν έως και το 40% της οικονομίας.
Πολλοί Ιρανοί αναγνωρίζουν το πρόβλημα και κατηγορούν τους Φρουρούς.
Η κλιματική αλλαγή, για παράδειγμα, δεν προκάλεσε την έλλειψη νερού στην Τεχεράνη. Αν είχε συμβεί αυτό, τότε το Ριάντ, το Άμπου Ντάμπι, η Ντόχα, η Πόλη του Κουβέιτ και το Τελ Αβίβ θα αντιμετώπιζαν το ίδιο πρόβλημα.
Το πραγματικό αίτιο είναι η διείσδυση των Φρουρών στην οικονομία.
Οι Φρουροί απαίτησαν —και η κυβέρνηση συναίνεσε— σε πλήθος έργων φραγμάτων και εκτροπής υδάτων, όχι επειδή ήταν αναγκαία, αλλά επειδή χρηματοδοτούσαν εταιρείες των Φρουρών.
Ουσιαστικά, οι κατασκευαστικές εταιρείες των Φρουρών λειτούργησαν ως το ιρανικό ισοδύναμο της μαφίας που χρησιμοποιεί πλυντήρια και καζίνο για ξέπλυμα χρήματος — με τη διαφορά ότι το ιρανικό μοντέλο έβλαψε άμεσα τους απλούς πολίτες.
Ούτε η ξηρασία είναι το μόνο για το οποίο το ιρανικό κοινό κατηγορεί τους Φρουρούς και το καθεστώς.
Λίγο πριν ξεσπάσουν οι διαδηλώσεις, το ιρανικό κοινοβούλιο έλαβε σχέδιο προϋπολογισμού για το νέο οικονομικό έτος που ξεκινά στις 22 Μαρτίου.
Προέβλεπε ότι περίπου το ένα τρίτο του ιρανικού πετρελαίου θα παραχωρούνταν στους Φρουρούς — έσοδα που όχι μόνο θα διοχέτευαν δισεκατομμύρια δολάρια στα ταμεία τους, αλλά και θα στερούσαν φορολογικά έσοδα από το κράτος, καθώς οι Φρουροί δεν πληρώνουν φόρους.
Ένα τέτοιο σύστημα προσφέρει επίσης στις εταιρείες των Φρουρών ανταγωνιστικό πλεονέκτημα έναντι κάθε άλλης ιρανικής επιχείρησης που υποχρεούται να φορολογείται.
Ένα τέτοιο καθεστώς τροφοδοτεί τη λαϊκή οργή, όμως όχι μόνο οι Φρουροί δεν ενδιαφέρονται, αλλά δημιουργεί και αντικίνητρο για να υποχωρήσουν.
Άλλωστε, η απώλεια της εξουσίας θα σήμαινε και απώλεια μιας τεράστιας περιουσίας.
Αυτός είναι ο λόγος που το «μοντέλο της Βενεζουέλας» δεν μπορεί να λειτουργήσει στο Ιράν.
Αν και ίσως δελεάζει ορισμένους στην κυβέρνηση Trump η ιδέα αντικατάστασης του Khamenei με έναν ισχυρό στρατηγό που θα απέτρεπε τη διάλυση της χώρας, η αναλογία καταρρέει για δύο λόγους.
Πρώτον, επειδή οι Φρουροί είναι το ίδιο το ίδρυμα που ευθύνεται για την κρίση που πυροδότησε τις διαδηλώσεις• η ενδυνάμωσή τους δεν θα έλυνε το πρόβλημα ούτε θα κέρδιζε την εμπιστοσύνη του ιρανικού λαού.
Δεύτερον, θα ήταν λάθος να υποτιμηθεί η προσήλωση της ηγεσίας των Φρουρών στη θεοκρατική ιδεολογία τους.
Αναμφίβολα, κάποιοι στρατιώτες εντάσσονται κυνικά για τα προνόμια, όμως άλλοι μπαίνουν στο σύστημα από την ηλικία των 8 ετών, καθώς η οργάνωση διαχειρίζεται προγράμματα που θυμίζουν «προσκόπους».
Στη συνέχεια μπορούν να παραμείνουν στο περιβάλλον αυτό μέσω οργανισμών συνδεδεμένων με τους Φρουρούς ή μέσω της παραστρατιωτικής Basij. Τέλος, μπορούν να ολοκληρώσουν τις σπουδές τους σε πανεπιστήμια που διοικούνται εξ ολοκλήρου από τους Φρουρούς.
Ως αποτέλεσμα, πολλοί είναι αληθινοί πιστοί, ιδεολογικά κατηχημένοι από μικρή ηλικία.
Ίσως ο Trump να θέλει να διαπραγματευθεί μια συμφωνία ώστε οι ηγέτες των Φρουρών να ακολουθήσουν τον Khamenei στην εξορία, όμως κάτι τέτοιο θα προϋπέθετε όχι μόνο ότι θα απαρνούνταν τις βαθύτερες θρησκευτικές τους πεποιθήσεις, αλλά και ότι η Δύση θα έκανε τα στραβά μάτια σε δεκαετίες υπεξαίρεσης και κλοπής.
Η υπόσχεση και οι κίνδυνοι του Pahlavi
Σύμφωνα με τον Rubin, παρότι οι διαδηλώσεις δεν είχαν καμία σχέση με τον εξόριστο διάδοχο του θρόνου Reza Pahlavi, η μετατροπή τους σε επανάσταση ενδέχεται να είχε.
Είτε από σύμπτωση είτε από σχεδιασμό, οι μετέπειτα εκκλήσεις του να κατέβει ο κόσμος στους δρόμους συνέπεσαν τόσο με τη διόγκωση των διαδηλώσεων όσο και με τη βίαιη καταστολή τους.
Ο Pahlavi έθεσε επίσης τέλος στις αμφιβολίες για την επιρροή του και το βάρος του ονόματός του, 47 χρόνια μετά την αποχώρησή του από το Ιράν.
Αυτό δεν θα έπρεπε να εκπλήξει κανέναν.«Κατά το πρώτο μου ταξίδι στο Ιράν το 1996, σύχναζα στο παζάρι του Ισφαχάν για να εξασκήσω τα περσικά μου με τους καταστηματάρχες.
Κάποια στιγμή πέρασε ένας πωλητής φρούτων που διαλαλούσε μικρές, μουχλιασμένες μπανάνες.
Ο έμπορος χαλιών με τον οποίο μιλούσα εξήγησε: “Ο σάχης μου, ο σάχης μου. Πού είναι ο σάχης μου; Όταν ήμουν νέος, οι μπανάνες ήταν διπλάσιες και κόστιζαν το ένα τρίτο”.
Αν τέτοια νοσταλγία υπήρχε όταν η επανάσταση ήταν ακόμη στα πρώτα της χρόνια, έκτοτε έχει μόνο ενταθεί.
Πριν από δεκαπέντε χρόνια, παρευρέθηκα σε έναν γάμο στη Φλόριντα, στον οποίο ο Pahlavi ήταν κουμπάρος.
Πολλοί καλεσμένοι είχαν έρθει από το Ιράν χωρίς να γνωρίζουν ότι ο διάδοχος θα παρευρισκόταν.
Οι περισσότεροι προέρχονταν από οικογένειες παραδοσιακά εχθρικές προς τη μοναρχία και υποστηρικτικές των προσπαθειών του Mosaddegh να την ανατρέψει. Όταν είδαν τον επίδοξο σάχη, γονάτισαν και φίλησαν το χέρι του.
Ωστόσο, η νοσταλγία για τη μοναρχία δεν σημαίνει απαραίτητα ότι η επιστροφή του Pahlavi στο Ιράν θα ήταν ομαλή» γράφει ο Rubin και συνεχίζει:
Αντιμετωπίζει πολλά προβλήματα.
Πρώτον, την παθητική του στάση. Υπεραντισταθμίζει το σφάλμα της απολυταρχίας του πατέρα του κλίνοντας προς την αναποφασιστικότητα.
Δεύτερον, την ανοργανωσιά. Ενώ φιλοδοξεί να ηγηθεί μιας χώρας άνω των 90 εκατομμυρίων ανθρώπων, δεν έχει καταφέρει να διοικήσει αποτελεσματικά ούτε το ίδιο του το γραφείο.
Διαφορετικοί συνεργάτες ισχυρίζονται ότι μιλούν εκ μέρους του, συχνά εκφράζοντας αντικρουόμενες θέσεις.
Ενώ ο ίδιος είναι μετριοπαθής, όσοι επιδιώκουν την εύνοιά του αποδεικνύουν την «πίστη» τους κατακεραυνώνοντας άλλους γύρω του. Το χάος κυριαρχεί.
Το γεγονός ότι ο Pahlavi έχει απομακρύνει πολλούς συνεργάτες και επιτελάρχες με την πάροδο των ετών —λίγοι από τους οποίους διατηρούν ακόμη σχέσεις μαζί του— αποτελεί προειδοποιητικό σημάδι που δεν μπορεί να αγνοηθεί.
Τρίτον, υπάρχει ο φόβος του. Αν και ο Pahlavi θεωρεί την ηγεσία του Ιράν δικαίωμά του και θα μπορούσε να διαδραματίσει ρόλο, δεν είναι σαφές αν διαθέτει το σθένος να περάσει από τη θεωρία της ηγεσίας στην πράξη.
Στην ουσία, ο Pahlavi και ο στενός του κύκλος μοιάζουν με τους Λευκούς Ρώσους πριν από έναν αιώνα: πάντα σχεδιάζουν την επιστροφή τους, αλλά ποτέ δεν θέλουν να εγκαταλείψουν τις ανέσεις της εξορίας.
Όταν ξέσπασε το πιο πρόσφατο κύμα διαδηλώσεων, ο Pahlavi βρισκόταν σε διακοπές και παρέμεινε έτσι για αρκετές ημέρες, μέχρι να αντιληφθεί πόσο σοβαρή ήταν η κατάσταση.
Ο Pahlavi προτιμά το Λος Άντζελες, την Ουάσιγκτον, το Παρίσι και το Λονδίνο από χώρες πιο κοντά στο Ιράν —τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, την Ινδία, την Τουρκία ή ακόμη και το Ιράκ— όπου θα μπορούσε να αλληλεπιδράσει με μια νεότερη γενιά Ιρανών.
Είναι αλήθεια ότι δεν θα τον υποδέχονταν όλες αυτές οι χώρες, και ότι τόσο η Τουρκία όσο και το Ιράκ θα μπορούσαν να είναι ιδιαίτερα επικίνδυνες.
Όμως, αν ο Pahlavi σκοπεύει να επιστρέψει στο Ιράν, πρέπει να αποδεχθεί έναν βαθμό κινδύνου.
Η αναμονή για απόλυτη ασφάλεια θα οδηγήσει στο αντίθετο αποτέλεσμα: θα δημιουργηθεί κενό εξουσίας που θα καλυφθεί από πιο αντιδραστικές δυνάμεις.
Ακόμη και η υποστήριξη των ΗΠΑ δεν εγγυάται ασφάλεια.
Την ημέρα μετά την πτώση της Βαγδάτης από τις αμερικανικές δυνάμεις, ο Abdul-Majid al Khoei, ένας μετριοπαθής σιίτης κληρικός που επιδίωκε συμφιλίωση με τη Δύση και είχε επιστρέψει στο Ιράκ με αμερικανική διευκόλυνση, επιχείρησε να αναλάβει επίσημα τον έλεγχο του Ιερού του Imam Ali στη Νατζάφ.
Καθώς εισερχόταν στο τέμενος, ένα πλήθος του επιτέθηκε και τον κατακρεούργησε μέχρι θανάτου.
Ακόμη κι αν η Ισλαμική Δημοκρατία καταρρεύσει, πολλοί άνθρωποι θα παραμείνουν πλήρως κατηχημένοι στο όραμα των Khomeini και Khamenei. Αν ο Pahlavi απαντήσει απομονώνοντας τον εαυτό του, θα αποτύχει στην αποστολή του να ενώσει τη χώρα.
Παρόλα αυτά, διατηρεί μια μοναδική υπόσχεση, ιδίως καθώς επιδιώκει να μην είναι ο πατέρας του, αλλά μια μορφή αντίστοιχη με τον βασιλιά Juan Carlos I, ο οποίος διευκόλυνε τη μετάβαση της Ισπανίας στη δημοκρατία μετά την πτώση του δικτάτορα Francisco Franco.
Η επιδίωξη της δημοκρατίας αξίζει τον κόπο
Δεν υπάρχει μαγική συνταγή, λέει ο Rubin, «όμως η επιδίωξη της δημοκρατίας στο Ιράν αξίζει. Σκεφτείτε την εναλλακτική.
Το 1989, ο πρόεδρος George H.W. Bush επιδίωξε να επισπεύσει τη συμφιλίωση με την κομμουνιστική Κίνα, λίγες μόλις εβδομάδες μετά τη σφαγή στην πλατεία Τιενανμέν.
Αν είχε σταθεί στο πλευρό των Κινέζων φοιτητών, ίσως σήμερα οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Κίνα να μην ελίσσονταν ανοιχτά προς έναν μελλοντικό πόλεμο.
Δύο χρόνια αργότερα, ο Bush κάλεσε τους Ιρακινούς να εξεγερθούν κατά του Saddam Hussein.
Το έκαναν, όμως ο Bush δίστασε και ο Saddam συνέτριψε την εξέγερση. Ακολούθησε όχι μόνο ένα καθεστώς τρόμου, αλλά και μια 12ετής περίοδος μεταξύ της απελευθέρωσης του Κουβέιτ και της Operation Iraqi Freedom, που επέτρεψε στους Φρουρούς να οικοδομήσουν το δίκτυο πληρεξουσίων και τρομοκρατίας τους στο Ιράκ. Εκατοντάδες Αμερικανοί σκοτώθηκαν ως αποτέλεσμα».
Πιο πρόσφατα, ο Barack Obama γύρισε την πλάτη στους Ιρανούς διαδηλωτές.
Εκεί που ο Obama έβλεπε μια ευκαιρία προσέγγισης, ο Khamenei έβλεπε μια αφέλεια προς εκμετάλλευση.
Ο πρώην πρόεδρος George W. Bush επιδίωξε να φέρει τη δημοκρατία στη Μέση Ανατολή, όμως οι προσπάθειές του στο Αφγανιστάν και το Ιράκ αμαύρωσαν την ιδέα της εξαγωγής της δημοκρατίας.
Σήμερα, τόσο οι ρεαλιστές όσο και οι απολογητές του καθεστώτος αμφισβητούν τη σοφία της επιδίωξης δημοκρατίας στο Ιράν. Κάνουν λάθος.
Το Ιράν δεν είναι ούτε το Αφγανιστάν ούτε το Ιράκ. Για τους Ιρανούς, η δημοκρατία δεν είναι έννοια επιβεβλημένη από ξένους• είναι μια εμπειρία στην οποία επιθυμούν να επιστρέψουν.
Κατά τη Συνταγματική Επανάσταση του 1905–1909, φιλελεύθεροι και συνταγματιστές επικράτησαν ενός απολυταρχικού σάχη και επέβαλαν κοινοβούλιο και συνταγματικούς περιορισμούς στη μοναρχία.
Η δημοκρατία που ακολούθησε ήταν πραγματική, αλλά σύντομη. Παρ’ όλα αυτά, αποτελεί πρότυπο που πολλοί Ιρανοί μπορούν να αγκαλιάσουν.
Ενώ ο Pahlavi έχει την αναγνωρισιμότητα του ονόματος, δεν είναι μόνος. Υπάρχουν πολλά ρεύματα αντιπολίτευσης: πρώην μεταρρυθμιστές που αποσκίρτησαν από την κυβέρνηση, εθνοτικοί ακτιβιστές μεταξύ Κούρδων και Μπαλούχων, ρεπουμπλικανοί και εργατικά κινήματα.
Και εδώ, η Συνταγματική Επανάσταση προσφέρει ελπίδα: όχι μόνο γέννησε την πρώτη αληθινή δημοκρατία του Ιράν, αλλά ήταν και ένα κίνημα χωρίς μία και μοναδική χαρισματική φυσιογνωμία στην ηγεσία.
Ό,τι συμβεί στο Ιράν δεν θα μείνει στο Ιράν
Όπως αναφέρει ο Rubin, ενώ ένας εμφύλιος πόλεμος είναι το πιθανότερο σενάριο βραχυπρόθεσμα —ιδίως με γειτονικά κράτη να παρεμβαίνουν υπέρ των δικών τους πληρεξουσίων— οι Ιρανοί επιδιώκουν την ειρήνη και τη μετριοπάθεια.
Τελικά, θα τις πετύχουν.
Και όταν συμβεί αυτό, η περιοχή θα μεταμορφωθεί προς το καλύτερο.
Χρόνια θεοκρατικής τρομοκρατίας τους έχουν ανοσοποιήσει απέναντι στις κενές υποσχέσεις του ισλαμισμού.
Αυτό που εκτυλίσσεται σήμερα στο Ιράν είναι ένα ιστορικό γεγονός ισοδύναμο με την ανατροπή της αιγυπτιακής μοναρχίας από τον Gamal Abdel Nasser το 1952, την Ισλαμική Επανάσταση του 1979 ή την Αραβική Άνοιξη του 2011.
Καθένα από αυτά τα γεγονότα είχε επιπτώσεις σε ολόκληρη την περιοχή.
Όταν ο Nasser ανέτρεψε τον βασιλιά Farouk, ακολούθησαν οι βασιλιάδες της Λιβύης, του Ιράκ και της Υεμένης.
Η Ισλαμική Επανάσταση του 1979 μεταμόρφωσε τον Λίβανο, λίγο έλειψε να ανατρέψει το Μπαχρέιν και σήμερα επισκιάζει τον εμφύλιο πόλεμο της Υεμένης.
Η αυτοπυρπόληση ενός πωλητή φρούτων στην Τυνησία οδήγησε όχι μόνο στην πτώση του μακροχρόνιου δικτάτορα της χώρας, αλλά και στην ανατροπή ηγετών στην Αίγυπτο, τη Λιβύη και την Υεμένη, και πυροδότησε τον εμφύλιο πόλεμο στη Συρία που κατέληξε με τον Bashar Assad εξόριστο στη Μόσχα.
Αν το Ιράν γυρίσει την πλάτη στον ισλαμισμό και επαναγκαλιάσει τη μοναρχία, το μοντέλο αυτό θα μπορούσε να εμπνεύσει αντίστοιχα κινήματα στο Αφγανιστάν, όπου πολλοί Αφγανοί, εξαντλημένοι από τους Ταλιμπάν, εξιδανικεύουν τη δυναστεία των Barakzai και θα μπορούσαν να καλωσορίσουν τον εξόριστο διάδοχό τους, Muhammad Zahir Khan. Κατά την πρώτη μου επίσκεψη στο Ιράκ το 2000, ένας Κούρδος ακαδημαϊκός αστειεύτηκε ότι ο Saddam ήταν η κατάρα του Θεού, αφού οι κομμουνιστές σκότωσαν τον βασιλιά το 1958.
Οι Άραβες ίσως επανεξετάσουν το πολιτικό τους μοντέλο, ιδίως αν οι Φρουροί πάψουν να χρηματοδοτούν τους πιο αντιδραστικούς και αντιαμερικανικούς ηγέτες τους. Η μετριοπάθεια μπορεί να επικρατήσει.
Όταν ο Khomeini εξεδίωξε τον σάχη, το Ιράν βρισκόταν ένα βήμα από το να γίνει μία από τις πιο ανεπτυγμένες χώρες του κόσμου.
Το γεγονός ότι οι Ιρανοί φάνηκαν να επιστρέφουν οικειοθελώς σε ένα μεσαιωνικό καθεστώς ενέτεινε το σοκ.
Εκδότες ανέθεσαν σε πανεπιστημιακούς να γράψουν βιβλία για να εξηγήσουν τα γεγονότα — όλοι ανεξαιρέτως περιέγραψαν την Ισλαμική Επανάσταση ως τη φυσική κορύφωση της ιρανικής πολιτικής εξέλιξης.
Μια γενιά διπλωματών και αναλυτών πληροφοριών, ανίκανων να επισκεφθούν το Ιράν, διάβασαν αυτά τα βιβλία και υιοθέτησαν τις θέσεις τους.
Το πρόβλημα είναι ότι τα βιβλία ήταν λάθος. Ό,τι συνέβη στο Ιράν δεν ήταν ποτέ φυσικό• ήταν μια ιστορική ανωμαλία.
Ήρθε η ώρα ο κόσμος να το αναγνωρίσει αυτό και να βοηθήσει τους Ιρανούς να επιτύχουν τη δημοκρατία και να επανέλθουν στη θέση που τους αξίζει στον κόσμο, καταλήγει ο Rubin.
O Michael Rubin είναι διευθυντής ανάλυσης πολιτικής στο Middle East Forum και ανώτερος ερευνητής στο American Enterprise Institute.
www.bankingnews.gr
Ειδικότερα, όπως λέει ο Rubin, διαδηλώσεις συνεχίζουν να συγκλονίζουν την Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν με ολοένα αυξανόμενη συχνότητα εδώ και 25 χρόνια, όμως το κλείσιμο του παζαριού της Τεχεράνης στις 28 Δεκεμβρίου 2025 ήταν κάτι το διαφορετικό.
Η αγορά στο κέντρο της Τεχεράνης αντιπροσωπεύει παραδοσιακά τους χρηματοοικονομικούς πνεύμονες της ιρανικής οικονομίας.
Δεν πρόκειται για τουριστική αγορά όπως τα σουκ στο Κάιρο, την Ιερουσαλήμ ή την Κωνσταντινούπολη, αλλά για έναν πυκνό λαβύρινθο που εκτείνεται σε περισσότερα από 10 χιλιόμετρα δρόμων και σοκακιών.
Πέρα από τις λίγες «αποστειρωμένες» περιοχές που επισκέπτονται ξένοι τουρίστες, η πυκνοδομημένη αυτή ζώνη χαρακτηρίζεται από τσίγκινες στέγες, ετοιμόρροπα κτίρια και πρόχειρα, χαοτικά καλωδιωμένα ηλεκτρικά δίκτυα.
Η σημασία της στην ιρανική ιστορία είναι δυσανάλογα μεγάλη.
Το 1905, η Συνταγματική Επανάσταση του Ιράν ξεκίνησε με απεργία στο παζάρι της Τεχεράνης.
Το 1952 και το 1953, απεργίες στο παζάρι της Τεχεράνης σημάδεψαν τη σύγκρουση για την εξουσία ανάμεσα στον σάχη και τον πρωθυπουργό Mohammad Mosaddegh.
Το 1978, η Ισλαμική Επανάσταση ξεκίνησε όταν το παζάρι της Τεχεράνης κατέβασε ρολά σε ένδειξη διαμαρτυρίας για ένα άρθρο που χλεύαζε τον Ayatollah Ruhollah Khomeini στην κύρια κρατική εφημερίδα.
Και ενώ οι προηγούμενες διαδηλώσεις αφορούσαν τις ιρανικές ελίτ (φοιτητές, φιλάθλους ποδοσφαίρου, περιβαλλοντολόγους ή γυναίκες) οι έμποροι του παζαριού της Τεχεράνης είναι παραδοσιακά θρησκευόμενοι και συντηρητικοί. Πηγαίνουν στο τζαμί.
Οι γιοι ή τα αδέλφια τους εντάσσονται στους φρουρούς της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC).
Θα έπρεπε να αποτελούν την πιο πιστή βάση του Ανώτατου Ηγέτη Ali Khamenei.
Όμως η κακοδιαχείριση από το καθεστώς, η κατάρρευση του ιρανικού νομίσματος και ο εκρηκτικός πληθωρισμός είναι πράγματα υπερβολικά ακόμη και για τους πιστούς υποστηρικτές, σημειώνει ο Rubin.
Το καθεστώς προετοιμαζόταν επί δεκαετίες για να συντρίψει εξεγέρσεις
Σύμφωνα με τον γεωπολιτικό αναλυτή, σε πολλά επίπεδα, πρόκειται για μια κρίση για την οποία ο Khamenei και οι Φρουροί είχαν προετοιμαστεί εδώ και χρόνια.
Ο Khomeini δημιούργησε τους Φρουρούς της Επανάστασης επειδή δεν εμπιστευόταν τον ιρανικό στρατό - και είχε λόγους να είναι καχύποπτος.
Καθώς οι επαναστατικές διαδηλώσεις κλιμακώνονταν το 1978 και το 1979, ο στρατός του σάχη κράτησε ουδέτερη στάση, περιμένοντας να δει προς τα πού θα γύρει η πλάστιγγα.
Προσχώρησε στην επανάσταση μόνο όταν το αποτέλεσμά της έγινε βέβαιο.
Και ενώ ο στρατός παρέμεινε σημαντικός για την άμυνα, τα ιδρυτικά καταστατικά των Φρουρών ορίζουν ως αποστολή τους την υπεράσπιση της επανάστασης — πράγμα που σημαίνει ότι οι εχθροί μπορεί να είναι είτε εξωτερικοί είτε εσωτερικοί.
Το 2007, ο Mohammad Ali Jafari ανέλαβε την ηγεσία των Φρουρών και κατέληξε στο συμπέρασμα ότι, με τον Ιρακινό πρόεδρο Saddam Hussein νεκρό και τους Ταλιμπάν εξουδετερωμένους, οι απειλές για την Ισλαμική Δημοκρατία ήταν κυρίως εσωτερικές.
Αυτός αναδιοργάνωσε τους Φρουρούς ώστε να υπάρχει μία μονάδα σε κάθε επαρχία και δύο στην Τεχεράνη.
Διασφαλίζοντας ότι τα μέλη δεν ήταν ντόπιοι στις επαρχίες όπου υπηρετούσαν, ο Khamenei μείωσε την πιθανότητα να βρεθούν αντιμέτωποι με συγγενείς ή παλιούς φίλους μεταξύ των διαδηλωτών — κάτι που θα μπορούσε να τους οδηγήσει σε άρνηση εκτέλεσης εντολών.
Οι περισσότερες μονάδες των Φρουρών που επιχειρούν σε κουρδικές περιοχές, για παράδειγμα, είναι Αζέροι — το ιρανικό αντίστοιχο του να τοποθετείς Γερμανούς στην Πολωνία ή Ρώσους στην Ουκρανία.
Τα τελευταία χρόνια, οι Φρουροί δημιούργησαν μια εφεδρική δικλίδα ασφαλείας με ξένους πληρεξούσιους (τη λιβανέζικη Hezbollah, τις ιρακινές hashd al shaabi, την αφγανική Liwa Fatemiyoun και, σύμφωνα με αναφορές, ακόμη και Κούρδους πεσμεργκά) για να πυροβολούν τα πλήθη.
Ακόμη κι αν οι δυνάμεις ασφαλείας αρχίσουν να λιποτακτούν, είτε από αποστροφή για τη βία κατά άλλων Ιρανών είτε επειδή πιστεύουν ότι το καθεστώς θα καταρρεύσει, η δομή των Φρουρών εγείρε ένα ακόμη πρόβλημα.
Τα όπλα των Φρουρών μπορεί να τροφοδοτήσουν εμφύλιο πόλεμο
Όπως αναφέρει ο Rubin, κάθε μονάδα των Φρουρών διαθέτει τον δικό της υπεύθυνο εφοδιασμού και τις δικές της αποθήκες όπλων.
Αν οι Ιρανοί διαδηλωτές καταλάβουν μεμονωμένες εγκαταστάσεις των Φρουρών ή αν καταρρεύσει συνολικά το σώμα, μπορεί να ξεσπάσει ένας ανεξέλεγκτος αγώνας δρόμου για τον έλεγχο του οπλισμού.
Πολλοί Ιρανοί ίσως ελπίζουν ότι η δημοκρατία θα αναδυθεί άμεσα, όμως η ιρανική ιστορία προσφέρει ελάχιστους λόγους αισιοδοξίας.
Το πιο πιθανό σενάριο είναι ότι αντίπαλες μονάδες των Φρουρών θα αποσκιρτήσουν ή τοπικοί παράγοντες εξουσίας θα επιδιώξουν να επιβάλουν περιφερειακό έλεγχο, ακόμη κι αν διεκδικούν εθνική νομιμοποίηση.
Υπάρχει ιστορικό προηγούμενο: στις αρχές του 20ού αιώνα, πριν ο Reza Khan, επικεφαλής της ρωσόφιλης Περσικής Ταξιαρχίας Κοζάκων, αυτοανακηρυχθεί σάχης αφού απέκτησε δημοτικότητα καταστέλλοντας φυλές και συντρίβοντας κινήματα περιφερειακής αυτονομίας.
Η πτώση των δικτατοριών στη Λιβύη και το Ιράκ είναι επίσης διδακτική.
Τον Οκτώβριο του 2004, ο γερουσιαστής της Μασαχουσέτης John Kerry, τότε υποψήφιος των Δημοκρατικών για την προεδρία, κατηγόρησε τον πρόεδρο George W. Bush για κακό σχεδιασμό στο Ιράκ, υποστηρίζοντας ότι επέτρεψε σε αποθήκες όπλων και εκρηκτικών στην Qaqa’a να πέσουν σε χέρια εξτρεμιστών.
Επτά χρόνια αργότερα, η απροθυμία του προέδρου Barack Obama να στείλει χερσαίες δυνάμεις στη Λιβύη επέτρεψε σε αμέτρητες αποθήκες όπλων να περάσουν σε τοπικά χέρια, τροφοδοτώντας συγκρούσεις μεταξύ ένοπλων συμμοριών και οδηγώντας τελικά σε διάχυση οπλισμού προς γειτονικά κράτη, γεγονός που συνέβαλε σε τρομοκρατικές εκστρατείες και πραξικοπήματα από το Μάλι έως την Κεντροαφρικανική Δημοκρατία και από τον Νίγηρα έως τη Νιγηρία.
Το μοντέλο της Βενεζουέλας δεν μπορεί να λειτουργήσει
Τα οικονομικά συμφέροντα των Φρουρών ενισχύουν επίσης την πρόθεση συνέχισης της σύγκρουσης.
Ενώ η περιοχή τους γνωρίζει ως στρατό —αν όχι ως τρομοκρατική οργάνωση— οι περισσότεροι Ιρανοί τους γνωρίζουν ως οικονομικό κολοσσό.
Και οι δύο εικόνες είναι σωστές.
Οι Φρουροί αναδείχθηκαν κατά τον πόλεμο Ιράν–Ιράκ (1980–1988).
Όταν ο πόλεμος τελείωσε, οι επίλεκτες δυνάμεις φοβήθηκαν ότι η επιστροφή στους στρατώνες θα σήμαινε το τέλος της ισχύος τους.
Για να διασφαλίσουν τη συνέχιση της επιρροής τους, άρχισαν να επενδύουν στην εγχώρια οικονομία.
Το αντίστοιχο σώμα μηχανικών των Φρουρών άρχισε να διεκδικεί συμβάσεις, υποστηριζόμενο από τη δική του στρατιωτική ισχύ, αν δεν τις εξασφάλιζε.
Χαρακτηριστικά, όταν το αεροδρόμιο «Imam Khomeini» άνοιξε το 2004, μια αυστριακοτουρκική κοινοπραξία κέρδισε τα δικαιώματα λειτουργίας του αεροδρομίου.
Αυτό εξόργισε τους Φρουρούς, οι οποίοι ήθελαν να μονοπωλήσουν τα τελωνεία και τις εισαγωγές.
Αμέσως μετά τα εγκαίνια, οι Φρουροί οδήγησαν άρματα μάχης και στρατιωτικά οχήματα στον διάδρομο προσγείωσης και αρνήθηκαν να αποχωρήσουν μέχρι οι αρχές να ακυρώσουν τη σύμβαση και να την αναθέσουν σε εταιρεία-βιτρίνα των Φρουρών.
Παρόμοιο περιστατικό σημειώθηκε όταν ρουμανική εταιρεία κέρδισε σύμβαση σε υπεράκτιο ιρανικό πετρελαϊκό κοίτασμα.
Αφού κανονιοφόροι των Φρουρών άνοιξαν πυρ κατά των Ρουμάνων εργαζομένων, η σύμβαση ακυρώθηκε ώστε να περάσει στους Φρουρούς.
Τα τελευταία 38 χρόνια, η διείσδυση των Φρουρών στην οικονομία αυξήθηκε εκθετικά.
Για να κατανοήσει κανείς τον ρόλο της Khatam al Anbiya, του οικονομικού βραχίονα των Φρουρών, αρκεί να φανταστεί μια συγχώνευση του Army Corps of Engineers με τις Bechtel, Halliburton, KBR, Boeing, Northrop Grumman, Lockheed Martin, Exxon, Chevron, Walmart και Amazon. Σήμερα, πολλοί αναλυτές εκτιμούν ότι οι Φρουροί ελέγχουν έως και το 40% της οικονομίας.
Πολλοί Ιρανοί αναγνωρίζουν το πρόβλημα και κατηγορούν τους Φρουρούς.
Η κλιματική αλλαγή, για παράδειγμα, δεν προκάλεσε την έλλειψη νερού στην Τεχεράνη. Αν είχε συμβεί αυτό, τότε το Ριάντ, το Άμπου Ντάμπι, η Ντόχα, η Πόλη του Κουβέιτ και το Τελ Αβίβ θα αντιμετώπιζαν το ίδιο πρόβλημα.
Το πραγματικό αίτιο είναι η διείσδυση των Φρουρών στην οικονομία.
Οι Φρουροί απαίτησαν —και η κυβέρνηση συναίνεσε— σε πλήθος έργων φραγμάτων και εκτροπής υδάτων, όχι επειδή ήταν αναγκαία, αλλά επειδή χρηματοδοτούσαν εταιρείες των Φρουρών.
Ουσιαστικά, οι κατασκευαστικές εταιρείες των Φρουρών λειτούργησαν ως το ιρανικό ισοδύναμο της μαφίας που χρησιμοποιεί πλυντήρια και καζίνο για ξέπλυμα χρήματος — με τη διαφορά ότι το ιρανικό μοντέλο έβλαψε άμεσα τους απλούς πολίτες.
Ούτε η ξηρασία είναι το μόνο για το οποίο το ιρανικό κοινό κατηγορεί τους Φρουρούς και το καθεστώς.
Λίγο πριν ξεσπάσουν οι διαδηλώσεις, το ιρανικό κοινοβούλιο έλαβε σχέδιο προϋπολογισμού για το νέο οικονομικό έτος που ξεκινά στις 22 Μαρτίου.
Προέβλεπε ότι περίπου το ένα τρίτο του ιρανικού πετρελαίου θα παραχωρούνταν στους Φρουρούς — έσοδα που όχι μόνο θα διοχέτευαν δισεκατομμύρια δολάρια στα ταμεία τους, αλλά και θα στερούσαν φορολογικά έσοδα από το κράτος, καθώς οι Φρουροί δεν πληρώνουν φόρους.
Ένα τέτοιο σύστημα προσφέρει επίσης στις εταιρείες των Φρουρών ανταγωνιστικό πλεονέκτημα έναντι κάθε άλλης ιρανικής επιχείρησης που υποχρεούται να φορολογείται.
Ένα τέτοιο καθεστώς τροφοδοτεί τη λαϊκή οργή, όμως όχι μόνο οι Φρουροί δεν ενδιαφέρονται, αλλά δημιουργεί και αντικίνητρο για να υποχωρήσουν.
Άλλωστε, η απώλεια της εξουσίας θα σήμαινε και απώλεια μιας τεράστιας περιουσίας.
Αυτός είναι ο λόγος που το «μοντέλο της Βενεζουέλας» δεν μπορεί να λειτουργήσει στο Ιράν.
Αν και ίσως δελεάζει ορισμένους στην κυβέρνηση Trump η ιδέα αντικατάστασης του Khamenei με έναν ισχυρό στρατηγό που θα απέτρεπε τη διάλυση της χώρας, η αναλογία καταρρέει για δύο λόγους.
Πρώτον, επειδή οι Φρουροί είναι το ίδιο το ίδρυμα που ευθύνεται για την κρίση που πυροδότησε τις διαδηλώσεις• η ενδυνάμωσή τους δεν θα έλυνε το πρόβλημα ούτε θα κέρδιζε την εμπιστοσύνη του ιρανικού λαού.
Δεύτερον, θα ήταν λάθος να υποτιμηθεί η προσήλωση της ηγεσίας των Φρουρών στη θεοκρατική ιδεολογία τους.
Αναμφίβολα, κάποιοι στρατιώτες εντάσσονται κυνικά για τα προνόμια, όμως άλλοι μπαίνουν στο σύστημα από την ηλικία των 8 ετών, καθώς η οργάνωση διαχειρίζεται προγράμματα που θυμίζουν «προσκόπους».
Στη συνέχεια μπορούν να παραμείνουν στο περιβάλλον αυτό μέσω οργανισμών συνδεδεμένων με τους Φρουρούς ή μέσω της παραστρατιωτικής Basij. Τέλος, μπορούν να ολοκληρώσουν τις σπουδές τους σε πανεπιστήμια που διοικούνται εξ ολοκλήρου από τους Φρουρούς.
Ως αποτέλεσμα, πολλοί είναι αληθινοί πιστοί, ιδεολογικά κατηχημένοι από μικρή ηλικία.
Ίσως ο Trump να θέλει να διαπραγματευθεί μια συμφωνία ώστε οι ηγέτες των Φρουρών να ακολουθήσουν τον Khamenei στην εξορία, όμως κάτι τέτοιο θα προϋπέθετε όχι μόνο ότι θα απαρνούνταν τις βαθύτερες θρησκευτικές τους πεποιθήσεις, αλλά και ότι η Δύση θα έκανε τα στραβά μάτια σε δεκαετίες υπεξαίρεσης και κλοπής.
Η υπόσχεση και οι κίνδυνοι του Pahlavi
Σύμφωνα με τον Rubin, παρότι οι διαδηλώσεις δεν είχαν καμία σχέση με τον εξόριστο διάδοχο του θρόνου Reza Pahlavi, η μετατροπή τους σε επανάσταση ενδέχεται να είχε.
Είτε από σύμπτωση είτε από σχεδιασμό, οι μετέπειτα εκκλήσεις του να κατέβει ο κόσμος στους δρόμους συνέπεσαν τόσο με τη διόγκωση των διαδηλώσεων όσο και με τη βίαιη καταστολή τους.
Ο Pahlavi έθεσε επίσης τέλος στις αμφιβολίες για την επιρροή του και το βάρος του ονόματός του, 47 χρόνια μετά την αποχώρησή του από το Ιράν.
Αυτό δεν θα έπρεπε να εκπλήξει κανέναν.«Κατά το πρώτο μου ταξίδι στο Ιράν το 1996, σύχναζα στο παζάρι του Ισφαχάν για να εξασκήσω τα περσικά μου με τους καταστηματάρχες.
Κάποια στιγμή πέρασε ένας πωλητής φρούτων που διαλαλούσε μικρές, μουχλιασμένες μπανάνες.
Ο έμπορος χαλιών με τον οποίο μιλούσα εξήγησε: “Ο σάχης μου, ο σάχης μου. Πού είναι ο σάχης μου; Όταν ήμουν νέος, οι μπανάνες ήταν διπλάσιες και κόστιζαν το ένα τρίτο”.
Αν τέτοια νοσταλγία υπήρχε όταν η επανάσταση ήταν ακόμη στα πρώτα της χρόνια, έκτοτε έχει μόνο ενταθεί.
Πριν από δεκαπέντε χρόνια, παρευρέθηκα σε έναν γάμο στη Φλόριντα, στον οποίο ο Pahlavi ήταν κουμπάρος.
Πολλοί καλεσμένοι είχαν έρθει από το Ιράν χωρίς να γνωρίζουν ότι ο διάδοχος θα παρευρισκόταν.
Οι περισσότεροι προέρχονταν από οικογένειες παραδοσιακά εχθρικές προς τη μοναρχία και υποστηρικτικές των προσπαθειών του Mosaddegh να την ανατρέψει. Όταν είδαν τον επίδοξο σάχη, γονάτισαν και φίλησαν το χέρι του.
Ωστόσο, η νοσταλγία για τη μοναρχία δεν σημαίνει απαραίτητα ότι η επιστροφή του Pahlavi στο Ιράν θα ήταν ομαλή» γράφει ο Rubin και συνεχίζει:
Αντιμετωπίζει πολλά προβλήματα.
Πρώτον, την παθητική του στάση. Υπεραντισταθμίζει το σφάλμα της απολυταρχίας του πατέρα του κλίνοντας προς την αναποφασιστικότητα.
Δεύτερον, την ανοργανωσιά. Ενώ φιλοδοξεί να ηγηθεί μιας χώρας άνω των 90 εκατομμυρίων ανθρώπων, δεν έχει καταφέρει να διοικήσει αποτελεσματικά ούτε το ίδιο του το γραφείο.
Διαφορετικοί συνεργάτες ισχυρίζονται ότι μιλούν εκ μέρους του, συχνά εκφράζοντας αντικρουόμενες θέσεις.
Ενώ ο ίδιος είναι μετριοπαθής, όσοι επιδιώκουν την εύνοιά του αποδεικνύουν την «πίστη» τους κατακεραυνώνοντας άλλους γύρω του. Το χάος κυριαρχεί.
Το γεγονός ότι ο Pahlavi έχει απομακρύνει πολλούς συνεργάτες και επιτελάρχες με την πάροδο των ετών —λίγοι από τους οποίους διατηρούν ακόμη σχέσεις μαζί του— αποτελεί προειδοποιητικό σημάδι που δεν μπορεί να αγνοηθεί.
Τρίτον, υπάρχει ο φόβος του. Αν και ο Pahlavi θεωρεί την ηγεσία του Ιράν δικαίωμά του και θα μπορούσε να διαδραματίσει ρόλο, δεν είναι σαφές αν διαθέτει το σθένος να περάσει από τη θεωρία της ηγεσίας στην πράξη.
Στην ουσία, ο Pahlavi και ο στενός του κύκλος μοιάζουν με τους Λευκούς Ρώσους πριν από έναν αιώνα: πάντα σχεδιάζουν την επιστροφή τους, αλλά ποτέ δεν θέλουν να εγκαταλείψουν τις ανέσεις της εξορίας.
Όταν ξέσπασε το πιο πρόσφατο κύμα διαδηλώσεων, ο Pahlavi βρισκόταν σε διακοπές και παρέμεινε έτσι για αρκετές ημέρες, μέχρι να αντιληφθεί πόσο σοβαρή ήταν η κατάσταση.
Ο Pahlavi προτιμά το Λος Άντζελες, την Ουάσιγκτον, το Παρίσι και το Λονδίνο από χώρες πιο κοντά στο Ιράν —τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, την Ινδία, την Τουρκία ή ακόμη και το Ιράκ— όπου θα μπορούσε να αλληλεπιδράσει με μια νεότερη γενιά Ιρανών.
Είναι αλήθεια ότι δεν θα τον υποδέχονταν όλες αυτές οι χώρες, και ότι τόσο η Τουρκία όσο και το Ιράκ θα μπορούσαν να είναι ιδιαίτερα επικίνδυνες.
Όμως, αν ο Pahlavi σκοπεύει να επιστρέψει στο Ιράν, πρέπει να αποδεχθεί έναν βαθμό κινδύνου.
Η αναμονή για απόλυτη ασφάλεια θα οδηγήσει στο αντίθετο αποτέλεσμα: θα δημιουργηθεί κενό εξουσίας που θα καλυφθεί από πιο αντιδραστικές δυνάμεις.
Ακόμη και η υποστήριξη των ΗΠΑ δεν εγγυάται ασφάλεια.
Την ημέρα μετά την πτώση της Βαγδάτης από τις αμερικανικές δυνάμεις, ο Abdul-Majid al Khoei, ένας μετριοπαθής σιίτης κληρικός που επιδίωκε συμφιλίωση με τη Δύση και είχε επιστρέψει στο Ιράκ με αμερικανική διευκόλυνση, επιχείρησε να αναλάβει επίσημα τον έλεγχο του Ιερού του Imam Ali στη Νατζάφ.
Καθώς εισερχόταν στο τέμενος, ένα πλήθος του επιτέθηκε και τον κατακρεούργησε μέχρι θανάτου.
Ακόμη κι αν η Ισλαμική Δημοκρατία καταρρεύσει, πολλοί άνθρωποι θα παραμείνουν πλήρως κατηχημένοι στο όραμα των Khomeini και Khamenei. Αν ο Pahlavi απαντήσει απομονώνοντας τον εαυτό του, θα αποτύχει στην αποστολή του να ενώσει τη χώρα.
Παρόλα αυτά, διατηρεί μια μοναδική υπόσχεση, ιδίως καθώς επιδιώκει να μην είναι ο πατέρας του, αλλά μια μορφή αντίστοιχη με τον βασιλιά Juan Carlos I, ο οποίος διευκόλυνε τη μετάβαση της Ισπανίας στη δημοκρατία μετά την πτώση του δικτάτορα Francisco Franco.
Η επιδίωξη της δημοκρατίας αξίζει τον κόπο
Δεν υπάρχει μαγική συνταγή, λέει ο Rubin, «όμως η επιδίωξη της δημοκρατίας στο Ιράν αξίζει. Σκεφτείτε την εναλλακτική.
Το 1989, ο πρόεδρος George H.W. Bush επιδίωξε να επισπεύσει τη συμφιλίωση με την κομμουνιστική Κίνα, λίγες μόλις εβδομάδες μετά τη σφαγή στην πλατεία Τιενανμέν.
Αν είχε σταθεί στο πλευρό των Κινέζων φοιτητών, ίσως σήμερα οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Κίνα να μην ελίσσονταν ανοιχτά προς έναν μελλοντικό πόλεμο.
Δύο χρόνια αργότερα, ο Bush κάλεσε τους Ιρακινούς να εξεγερθούν κατά του Saddam Hussein.
Το έκαναν, όμως ο Bush δίστασε και ο Saddam συνέτριψε την εξέγερση. Ακολούθησε όχι μόνο ένα καθεστώς τρόμου, αλλά και μια 12ετής περίοδος μεταξύ της απελευθέρωσης του Κουβέιτ και της Operation Iraqi Freedom, που επέτρεψε στους Φρουρούς να οικοδομήσουν το δίκτυο πληρεξουσίων και τρομοκρατίας τους στο Ιράκ. Εκατοντάδες Αμερικανοί σκοτώθηκαν ως αποτέλεσμα».
Πιο πρόσφατα, ο Barack Obama γύρισε την πλάτη στους Ιρανούς διαδηλωτές.
Εκεί που ο Obama έβλεπε μια ευκαιρία προσέγγισης, ο Khamenei έβλεπε μια αφέλεια προς εκμετάλλευση.
Ο πρώην πρόεδρος George W. Bush επιδίωξε να φέρει τη δημοκρατία στη Μέση Ανατολή, όμως οι προσπάθειές του στο Αφγανιστάν και το Ιράκ αμαύρωσαν την ιδέα της εξαγωγής της δημοκρατίας.
Σήμερα, τόσο οι ρεαλιστές όσο και οι απολογητές του καθεστώτος αμφισβητούν τη σοφία της επιδίωξης δημοκρατίας στο Ιράν. Κάνουν λάθος.
Το Ιράν δεν είναι ούτε το Αφγανιστάν ούτε το Ιράκ. Για τους Ιρανούς, η δημοκρατία δεν είναι έννοια επιβεβλημένη από ξένους• είναι μια εμπειρία στην οποία επιθυμούν να επιστρέψουν.
Κατά τη Συνταγματική Επανάσταση του 1905–1909, φιλελεύθεροι και συνταγματιστές επικράτησαν ενός απολυταρχικού σάχη και επέβαλαν κοινοβούλιο και συνταγματικούς περιορισμούς στη μοναρχία.
Η δημοκρατία που ακολούθησε ήταν πραγματική, αλλά σύντομη. Παρ’ όλα αυτά, αποτελεί πρότυπο που πολλοί Ιρανοί μπορούν να αγκαλιάσουν.
Ενώ ο Pahlavi έχει την αναγνωρισιμότητα του ονόματος, δεν είναι μόνος. Υπάρχουν πολλά ρεύματα αντιπολίτευσης: πρώην μεταρρυθμιστές που αποσκίρτησαν από την κυβέρνηση, εθνοτικοί ακτιβιστές μεταξύ Κούρδων και Μπαλούχων, ρεπουμπλικανοί και εργατικά κινήματα.
Και εδώ, η Συνταγματική Επανάσταση προσφέρει ελπίδα: όχι μόνο γέννησε την πρώτη αληθινή δημοκρατία του Ιράν, αλλά ήταν και ένα κίνημα χωρίς μία και μοναδική χαρισματική φυσιογνωμία στην ηγεσία.
Ό,τι συμβεί στο Ιράν δεν θα μείνει στο Ιράν
Όπως αναφέρει ο Rubin, ενώ ένας εμφύλιος πόλεμος είναι το πιθανότερο σενάριο βραχυπρόθεσμα —ιδίως με γειτονικά κράτη να παρεμβαίνουν υπέρ των δικών τους πληρεξουσίων— οι Ιρανοί επιδιώκουν την ειρήνη και τη μετριοπάθεια.
Τελικά, θα τις πετύχουν.
Και όταν συμβεί αυτό, η περιοχή θα μεταμορφωθεί προς το καλύτερο.
Χρόνια θεοκρατικής τρομοκρατίας τους έχουν ανοσοποιήσει απέναντι στις κενές υποσχέσεις του ισλαμισμού.
Αυτό που εκτυλίσσεται σήμερα στο Ιράν είναι ένα ιστορικό γεγονός ισοδύναμο με την ανατροπή της αιγυπτιακής μοναρχίας από τον Gamal Abdel Nasser το 1952, την Ισλαμική Επανάσταση του 1979 ή την Αραβική Άνοιξη του 2011.
Καθένα από αυτά τα γεγονότα είχε επιπτώσεις σε ολόκληρη την περιοχή.
Όταν ο Nasser ανέτρεψε τον βασιλιά Farouk, ακολούθησαν οι βασιλιάδες της Λιβύης, του Ιράκ και της Υεμένης.
Η Ισλαμική Επανάσταση του 1979 μεταμόρφωσε τον Λίβανο, λίγο έλειψε να ανατρέψει το Μπαχρέιν και σήμερα επισκιάζει τον εμφύλιο πόλεμο της Υεμένης.
Η αυτοπυρπόληση ενός πωλητή φρούτων στην Τυνησία οδήγησε όχι μόνο στην πτώση του μακροχρόνιου δικτάτορα της χώρας, αλλά και στην ανατροπή ηγετών στην Αίγυπτο, τη Λιβύη και την Υεμένη, και πυροδότησε τον εμφύλιο πόλεμο στη Συρία που κατέληξε με τον Bashar Assad εξόριστο στη Μόσχα.
Αν το Ιράν γυρίσει την πλάτη στον ισλαμισμό και επαναγκαλιάσει τη μοναρχία, το μοντέλο αυτό θα μπορούσε να εμπνεύσει αντίστοιχα κινήματα στο Αφγανιστάν, όπου πολλοί Αφγανοί, εξαντλημένοι από τους Ταλιμπάν, εξιδανικεύουν τη δυναστεία των Barakzai και θα μπορούσαν να καλωσορίσουν τον εξόριστο διάδοχό τους, Muhammad Zahir Khan. Κατά την πρώτη μου επίσκεψη στο Ιράκ το 2000, ένας Κούρδος ακαδημαϊκός αστειεύτηκε ότι ο Saddam ήταν η κατάρα του Θεού, αφού οι κομμουνιστές σκότωσαν τον βασιλιά το 1958.
Οι Άραβες ίσως επανεξετάσουν το πολιτικό τους μοντέλο, ιδίως αν οι Φρουροί πάψουν να χρηματοδοτούν τους πιο αντιδραστικούς και αντιαμερικανικούς ηγέτες τους. Η μετριοπάθεια μπορεί να επικρατήσει.
Όταν ο Khomeini εξεδίωξε τον σάχη, το Ιράν βρισκόταν ένα βήμα από το να γίνει μία από τις πιο ανεπτυγμένες χώρες του κόσμου.
Το γεγονός ότι οι Ιρανοί φάνηκαν να επιστρέφουν οικειοθελώς σε ένα μεσαιωνικό καθεστώς ενέτεινε το σοκ.
Εκδότες ανέθεσαν σε πανεπιστημιακούς να γράψουν βιβλία για να εξηγήσουν τα γεγονότα — όλοι ανεξαιρέτως περιέγραψαν την Ισλαμική Επανάσταση ως τη φυσική κορύφωση της ιρανικής πολιτικής εξέλιξης.
Μια γενιά διπλωματών και αναλυτών πληροφοριών, ανίκανων να επισκεφθούν το Ιράν, διάβασαν αυτά τα βιβλία και υιοθέτησαν τις θέσεις τους.
Το πρόβλημα είναι ότι τα βιβλία ήταν λάθος. Ό,τι συνέβη στο Ιράν δεν ήταν ποτέ φυσικό• ήταν μια ιστορική ανωμαλία.
Ήρθε η ώρα ο κόσμος να το αναγνωρίσει αυτό και να βοηθήσει τους Ιρανούς να επιτύχουν τη δημοκρατία και να επανέλθουν στη θέση που τους αξίζει στον κόσμο, καταλήγει ο Rubin.
O Michael Rubin είναι διευθυντής ανάλυσης πολιτικής στο Middle East Forum και ανώτερος ερευνητής στο American Enterprise Institute.
www.bankingnews.gr
Σχόλια αναγνωστών