Νέο μέτωπο ανοίγει στη μάχη των Ηνωμένων Πολιτειών για την οικονομική απομόνωση του Ιράν, καθώς το Πακιστάν εμφανίζεται αποφασισμένο να συνεχίσει τις εμπορικές και οικονομικές του σχέσεις με την Τεχεράνη, παρά τις απειλές για δευτερογενείς αμερικανικές κυρώσεις.
Το μήνυμα από το Ισλαμαμπάντ είναι σαφές: οι μονομερείς κυρώσεις που επιβάλλονται από τις ΗΠΑ ή την Ευρωπαϊκή Ένωση δεν θεωρούνται από το Πακιστάν νομικά δεσμευτικές, εφόσον δεν στηρίζονται σε αποφάσεις του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ.
Σύμφωνα με τον εκπρόσωπο του πακιστανικού υπουργείου Εξωτερικών, Tahir Andrabi, το Πακιστάν παραμένει δεσμευμένο στην εφαρμογή των κυρώσεων που απορρέουν από ψηφίσματα του ΟΗΕ, αλλά δεν σκοπεύει να εγκαταλείψει τις διμερείς οικονομικές συμφωνίες του με το Ιράν όταν αυτές δεν παραβιάζουν τις διεθνείς υποχρεώσεις της χώρας.
Και το πιο εντυπωσιακό στοιχείο είναι το μέγεθος των φιλοδοξιών: Ισλαμαμπάντ και Τεχεράνη έχουν θέσει ως μακροπρόθεσμο στόχο την αύξηση του διμερούς εμπορίου στα 10 δισεκατομμύρια δολάρια.
«Βόμβα» δέκα δισεκατομμυρίων: το πακιστάν δεν κάνει πίσω
Η στάση αυτή αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία λόγω της νέας πίεσης που επιχειρεί να ασκήσει η Ουάσινγκτον στην ιρανική οικονομία.
Ο Αμερικανός υπουργός Οικονομικών Scott Bessent έχει προειδοποιήσει ότι χώρες, τράπεζες και επιχειρήσεις που συνεχίζουν συγκεκριμένες οικονομικές συναλλαγές με το Ιράν μπορεί να βρεθούν αντιμέτωπες με δευτερογενείς κυρώσεις και περιορισμούς στην πρόσβασή τους στο χρηματοπιστωτικό σύστημα των ΗΠΑ.
Ωστόσο, το Πακιστάν φαίνεται να ποντάρει σε έναν διαφορετικό δρόμο: συναλλαγές που περιορίζουν όσο το δυνατόν περισσότερο την εξάρτηση από το αμερικανικό δολάριο και από τις παραδοσιακές διασυνοριακές τραπεζικές πληρωμές.
Στο επίκεντρο βρίσκεται η ανταλλαγή προϊόντων.
Το «κόλπο» της ανταλλαγής: ρύζι και υφάσματα αντί για ενέργεια
Το Islamabad έχει αναπτύξει μηχανισμούς εμπορικού barter με την Τεχεράνη, επιτρέποντας σε επιχειρήσεις των δύο χωρών να ανταλλάσσουν απευθείας προϊόντα χωρίς να απαιτείται σε κάθε περίπτωση η κλασική πληρωμή μέσω διεθνών τραπεζικών καναλιών.
Στο πλαίσιο αυτού του μοντέλου, το Πακιστάν μπορεί να εξάγει προς το Ιράν προϊόντα όπως ρύζι και κλωστοϋφαντουργικά αγαθά και να λαμβάνει σε αντάλλαγμα ενεργειακά προϊόντα ή άλλα εμπορεύματα.
Η λογική είναι απλή αλλά γεωπολιτικά εκρηκτική: όσο μικρότερη είναι η εξάρτηση μιας συναλλαγής από το δολάριο και το αμερικανικό χρηματοπιστωτικό σύστημα, τόσο πιο δύσκολο γίνεται για την Ουάσινγκτον να ασκήσει άμεσο έλεγχο πάνω της.
Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι κάθε τέτοια συναλλαγή βρίσκεται αυτομάτως εκτός του πεδίου των αμερικανικών κυρώσεων. Οι δευτερογενείς κυρώσεις μπορούν να αφορούν και μη δολαριακές δραστηριότητες, ανάλογα με τα εμπλεκόμενα πρόσωπα, επιχειρήσεις και προϊόντα.
Παρ' όλα αυτά, το barter περιορίζει ένα από τα βασικά όπλα της αμερικανικής οικονομικής πίεσης: την εξάρτηση από τις διεθνείς πληρωμές σε δολάρια.
Ανοιχτή πρόκληση από το Πεκίνο
Το Πακιστάν δεν είναι η μοναδική χώρα που αμφισβητεί τη λογική των μονομερών αμερικανικών κυρώσεων.
Η Κίνα, ένας από τους σημαντικότερους οικονομικούς εταίρους του Ιράν και βασικός αγοραστής ιρανικών ενεργειακών προϊόντων, έχει επανειλημμένα εκφράσει την αντίθεσή της στις μονομερείς κυρώσεις που δεν έχουν εγκριθεί από το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ.
Πεκίνο και Τεχεράνη έχουν παράλληλα αναπτύξει μηχανισμούς συναλλαγών που μειώνουν την εξάρτησή τους από το δολάριο.
Παρόμοιες κινήσεις έχουν γίνει και από τη Ρωσία, καθώς Μόσχα και Τεχεράνη επιχειρούν τα τελευταία χρόνια να ενισχύσουν τη χρήση εθνικών νομισμάτων και εναλλακτικών συστημάτων πληρωμών.
Ιράκ και Τουρκία μπροστά στο ενεργειακό δίλημμα
Ακόμη πιο περίπλοκη είναι η κατάσταση για το Ιράκ και την Τουρκία.
Η Βαγδάτη έχει επί χρόνια βασιστεί σε σημαντικό βαθμό στις ενεργειακές σχέσεις με το Ιράν, ιδιαίτερα σε εισαγωγές φυσικού αερίου και ηλεκτρικής ενέργειας.
Μια απότομη διακοπή αυτών των ροών θα μπορούσε να προκαλέσει σοβαρές πιέσεις στο ήδη ευάλωτο ιρακινό ηλεκτρικό σύστημα, ιδιαίτερα τους θερινούς μήνες, όταν η κατανάλωση ηλεκτρικής ενέργειας αυξάνεται κατακόρυφα.
Γι' αυτό και το Ιράκ έχει κατά το παρελθόν βρεθεί στο επίκεντρο ειδικών εξαιρέσεων και προσωρινών αδειών από την Ουάσινγκτον.
Η άγκυρα παίζει το δικό της παιχνίδι
Η Τουρκία βρίσκεται αντιμέτωπη με ένα διαφορετικό αλλά εξίσου κρίσιμο δίλημμα.
Οι ενεργειακές σχέσεις της με το Ιράν βασίζονται σε μακροχρόνιες συμφωνίες φυσικού αερίου, ενώ μια άμεση και πλήρης αντικατάσταση των ιρανικών προμηθειών θα μπορούσε να αυξήσει το κόστος για την τουρκική οικονομία και τη βιομηχανία.
Για τον λόγο αυτό, Άγκυρα και Τεχεράνη έχουν στο παρελθόν αξιοποιήσει εναλλακτικές μορφές διακανονισμού και εμπορικού συμψηφισμού.
Η βασική ιδέα τέτοιων μηχανισμών είναι ότι τα χρήματα από τις ενεργειακές συναλλαγές μπορούν να παραμένουν σε ελεγχόμενους λογαριασμούς και να χρησιμοποιούνται για την αγορά τουρκικών προϊόντων, αντί να μεταφέρονται ελεύθερα στο Ιράν.
Με αυτό τον τρόπο δημιουργείται ένα σχεδόν κλειστό εμπορικό κύκλωμα: ενέργεια προς τη μία κατεύθυνση, βιομηχανικά και καταναλωτικά αγαθά προς την άλλη.
Ο «εφιάλτης» των δευτερογενών κυρώσεων
Οι αμερικανικές δευτερογενείς κυρώσεις αποτελούν εδώ και χρόνια ένα από τα ισχυρότερα εργαλεία οικονομικής πίεσης της Washington.
Η δύναμή τους δεν βασίζεται μόνο στην απαγόρευση συναλλαγών από αμερικανικές εταιρείες.
Βασίζεται κυρίως στο γεγονός ότι οι περισσότερες μεγάλες τράπεζες και πολυεθνικές επιχειρήσεις χρειάζονται πρόσβαση στο δολάριο, σε αμερικανικές τράπεζες και στη μεγαλύτερη οικονομία του κόσμου.
Έτσι, ακόμη και μια εταιρεία που δεν έχει έδρα στις ΗΠΑ μπορεί να αποφασίσει ότι το εμπόριο με το Ιράν δεν αξίζει τον κίνδυνο απώλειας της πρόσβασης στην αμερικανική αγορά.
Το Pakistan, όμως, επιχειρεί να δείξει ότι υπάρχουν τομείς στους οποίους αυτή η πίεση μπορεί να περιοριστεί — ιδιαίτερα όταν δύο γειτονικές χώρες είναι διατεθειμένες να ανταλλάσσουν προϊόντα απευθείας.
Μπορεί ο Donald Trump να κλείσει πραγματικά όλες τις πόρτες του ιράν;
Η κυβέρνηση του Donald Trump επιδιώκει να αυξήσει δραματικά το οικονομικό κόστος για την Τεχεράνη και να περιορίσει τις πηγές εσόδων του Ιράν.
Το μεγάλο ερώτημα, όμως, είναι μέχρι πού μπορεί να φτάσει αυτή η πολιτική όταν μεγάλες ή περιφερειακά σημαντικές χώρες αρνούνται να αποδεχθούν τη λογική των μονομερών κυρώσεων.
Κίνα, Πακιστάν, Τουρκία, Ιράκ και Ρωσία έχουν διαφορετικά συμφέροντα και διαφορετικό επίπεδο οικονομικής εξάρτησης από το Ιράν.
Έχουν όμως ένα κοινό χαρακτηριστικό: σε ορισμένους στρατηγικούς τομείς θεωρούν ότι το κόστος μιας πλήρους διακοπής των σχέσεων με την Τεχεράνη μπορεί να είναι μεγαλύτερο από το κόστος της σύγκρουσης με την Washington.
Το δολάριο στο στόχαστρο
Η μεγαλύτερη εικόνα είναι ακόμη πιο σημαντική.
Οι κυρώσεις εναντίον του Ιράν έχουν επιταχύνει την αναζήτηση εναλλακτικών συστημάτων πληρωμών, εμπορικών ανταλλαγών και διακανονισμών σε εθνικά νομίσματα.
Αυτό δεν σημαίνει ότι το δολάριο χάνει άμεσα την κυριαρχία του στο παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα.
Δείχνει όμως ότι όσο περισσότερο χρησιμοποιείται η πρόσβαση στο δολάριο ως εργαλείο γεωπολιτικής πίεσης, τόσο μεγαλύτερο είναι το κίνητρο για ορισμένα κράτη να δημιουργήσουν παράλληλα κανάλια εμπορίου.
Και σε αυτή τη μάχη, το Πακιστάν φαίνεται αποφασισμένο να δοκιμάσει τα όρια.
Σχόλια αναγνωστών