Επιθέσεις σε εμπορικά πλοία, θαλάσσια με επανδρωμένα σκάφη, νάρκες, ηλεκτρονικός πόλεμος κι οι προειδοποιήσεις της Μόσχας για τον «σκιώδη στόλο» δημιουργούν ένα νέο γεωπολιτικό μέτωπο που προκαλεί ανησυχία σε ΝΑΤΟ κι Ευρωπαϊκή Ένωση.
Για περισσότερο από δύο χρόνια το ενδιαφέρον της διεθνούς κοινότητας ήταν στραμμένο κυρίως στις χερσαίες επιχειρήσεις στην Ουκρανία.
Οι μάχες στο Donetsk, οι επιχειρήσεις στο Kharkiv, οι συγκρούσεις στη Zaporizhia κι οι συνεχείς αναμετρήσεις κατά μήκος της γραμμής του μετώπου μονοπωλούσαν την προσοχή αναλυτών και κυβερνήσεων.
Όμως τους τελευταίους μήνες ένα διαφορετικό μέτωπο αποκτά ολοένα μεγαλύτερη σημασία.
Η Μαύρη Θάλασσα μετατρέπεται σταδιακά σε ένα χώρο όπου η σύγκρουση δε διεξάγεται μόνο με πυραύλους και πολεμικά πλοία αλλά και με μέσα που λειτουργούν στη «γκρίζα ζώνη» μεταξύ ειρήνης και πολέμου.
Η βύθιση του «CONTSHIP JET» στις 29 Οκτωβρίου, οι συνεχείς επιθέσεις σε εμπορικά σκάφη, η εμφάνιση θαλάσσιων drones κι οι αυξανόμενες ανησυχίες για την ασφάλεια της ναυσιπλοΐας δημιουργούν ένα νέο γεωπολιτικό τοπίο. Το βασικό ερώτημα δεν είναι πλέον μόνο τι συμβαίνει στα ουκρανικά μέτωπα. Το ερώτημα είναι αν η δυτική Μαύρη Θάλασσα παραμένει πραγματικά ασφαλής για τη διεθνή ναυτιλία.
Η προειδοποίηση που πολλοί αγνοούν
Το τελευταίο διάστημα η Μόσχα έχει επανειλημμένα επαναφέρει στο προσκήνιο το ζήτημα της θαλάσσιας ασφάλειας.
Ο αναπληρωτής υπουργός Εξωτερικών Alexander Grushko δήλωσε πρόσφατα ότι η ασφάλεια της ναυσιπλοΐας στη Μαύρη Θάλασσα αποτελεί βασικό αντικείμενο συζητήσεων στις διεθνείς επαφές της Ρωσίας. Παράλληλα, η εκπρόσωπος του ρωσικού υπουργείου Εξωτερικών Maria Zakharova προειδοποίησε ότι η Μόσχα είναι έτοιμη να χρησιμοποιήσει κάθε διαθέσιμο μέσο για την προστασία των συμφερόντων της στη θάλασσα.
Οι δηλώσεις αυτές έγιναν με αφορμή την αυξημένη πίεση που ασκούν ευρωπαϊκές χώρες στα δεξαμενόπλοια που θεωρούνται μέρος του λεγόμενου «σκιώδους στόλου» της Ρωσίας.
Η Μόσχα αντιμετωπίζει το ζήτημα ως θέμα εθνικής ασφάλειας.
Άλλωστε, ο Εύξεινος Πόντος, θεωρείται ιστορικά το μαλακό υπογάστριο της ρωσικής κρατικής υπόστασης, είτε μοναρχικής, είτε κομμουνιστικής, είτε δημοκρατικής.
Οι Βρυξέλλες, από την άλλη, το αντιμετωπίζουν ως θέμα εφαρμογής κυρώσεων.
Και κάπου ανάμεσα στα δύο... δημιουργείται μια επικίνδυνη ζώνη τριβής.
Η νέα γενιά απειλών
Η ιστορική εικόνα της ναυτικής ισχύος αλλάζει δραματικά.
Παραδοσιακά, οι θαλάσσιοι αποκλεισμοί απαιτούσαν επιβλητικούς στόλους, φρεγάτες και μεγάλες ναυτικές δυνάμεις.
Σήμερα η κατάσταση είναι διαφορετική.
Θαλάσσια drones, τηλεχειριζόμενα σκάφη, ηλεκτρονικός πόλεμος κι υβριδικές επιχειρήσεις μπορούν να επηρεάσουν τη ναυσιπλοΐα χωρίς να χρειαστεί η ανάπτυξη μεγάλων ναυτικών σχηματισμών.
Ένα μικρό μη επανδρωμένο σκάφος μπορεί να κοστίζει ελάχιστα σε σχέση με μια πλατφόρμα πολλών εκατοντάδων εκατομμυρίων ευρώ όπως είναι, φερ' ειπείν, μια φρεγάτα ή ένα αντιτορπιλικό.
Κι όμως, το «ταπεινό» κι άσημο UAV μπορεί να προκαλέσει δυσανάλογα μεγάλο αντίκτυπο.
Αυτή ακριβώς η ασυμμετρία αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις για τις χώρες του ΝΑΤΟ.
«Αιχμάλωτοι» της γεωγραφίας
Η γεωγραφία τοποθετεί τη Βουλγαρία και τη Ρουμανία στο επίκεντρο αυτής της νέας πραγματικότητας.
Τα δύο βαλκανικά παράκτια κράτη αποτελούν τα βασικά νατοϊκά στηρίγματα στη δυτική Μαύρη Θάλασσα.
Τα λιμάνια τους έχουν αποκτήσει αυξημένη σημασία για το εμπόριο, τις μεταφορές και τη γενικότερη υποστήριξη των ουκρανικών εξαγωγών.
Ωστόσο, όπως αναδείχθηκε και μέσα από το διεθνές φόρουμ «Black Sea 2030: Security, Resilience, Innovation» στο Burgas της Βουλγαρίας αυτές τις ημέρες, παραμένουν σοβαρά ερωτήματα σχετικά με τις δυνατότητες προστασίας των θαλάσσιων διαδρόμων.
Σύμφωνα με διαθέσιμες πληροφορίες, η επιτήρηση της περιοχής βασίζεται σε σημαντικό βαθμό στα μέσα αναγνώρισης και παρακολούθησης του ΝΑΤΟ.
Η δυνατότητα, όμως, φυσικής αναχαίτισης απειλών δεν είναι πάντοτε δεδομένη.
Και αυτό, ακριβώς, δημιουργεί ένα σαφές κενό ασφαλείας που απασχολεί έντονα στρατιωτικούς σχεδιαστές.
Ένας αποκλεισμός χωρίς αποκλεισμό
Το πιο ενδιαφέρον στοιχείο είναι ότι δεν απαιτείται ένας κλασικός ναυτικός αποκλεισμός (Naval Blockade) - όπως συνέβαινε μέχρι το πρόσφατο παρελθόν - για να παραλύσει μια θαλάσσια περιοχή.
Αρκεί να δημιουργηθεί αβεβαιότητα.
Η αβεβαιότητα είναι η έννοια κλειδί.
Εάν οι ναυτιλιακές εταιρείες θεωρήσουν ότι η διέλευση είναι επικίνδυνη, εάν οι ασφαλιστές εκτιμήσουν ότι ο κίνδυνος αυξάνεται κι εάν οι πλοιοκτήτες αρχίσουν να αναζητούν εναλλακτικές διαδρομές, τα αποτελέσματα μπορεί να είναι παρόμοια με εκείνα ενός πραγματικού αποκλεισμού.
Κανείς δεν χρειάζεται να κλείσει επισήμως τα λιμάνια.
Η αγορά μπορεί να λειτουργήσει σαν να έχουν ήδη κλείσει.
Αυτό ακριβώς είναι που προκαλεί ανησυχία σε αρκετούς αναλυτές.
Η αβεβαιότητα μπορεί να μετατραπεί σε όπλο.
Οι νάρκες και το πρόβλημα της απόδοσης ευθύνης
Ένα ακόμη στοιχείο που προβληματίζει τους ειδικούς αφορά τις θαλάσσιες νάρκες.
Τα ρεύματα της Μαύρης Θάλασσας ακολουθούν κυκλική πορεία και μπορούν να μεταφέρουν αντικείμενα σε μεγάλες αποστάσεις.
Τούτο σημαίνει ότι η εμφάνιση ναρκών σε εμπορικές διαδρομές δε συνεπάγεται αυτομάτως ότι μπορεί να προσδιοριστεί η προέλευσή τους.
Η δυσκολία απόδοσης ευθύνης αποτελεί βασικό χαρακτηριστικό των σύγχρονων υβριδικών συγκρούσεων.
Όσο αυξάνεται η αβεβαιότητα, τόσο δυσκολότερη γίνεται η λήψη πολιτικών και στρατιωτικών αποφάσεων.
Κι αυτό ευνοεί όσους επιδιώκουν να ασκήσουν πίεση χωρίς να αναλάβουν ανοιχτά την ευθύνη.
Ο ηλεκτρονικός πόλεμος ως πολλαπλασιαστής ισχύος
Παράλληλα, ολοένα μεγαλύτερη σημασία αποκτούν τα μέσα ηλεκτρονικού πολέμου.
Παρεμβολές σε GPS και στα συστήματα AIS που χρησιμοποιεί η εμπορική ναυτιλία μπορούν να προκαλέσουν σοβαρά προβλήματα χωρίς να πέσει ούτε μία βολή.
Η απώλεια ακριβούς στίγματος, η παραπλάνηση συστημάτων πλοήγησης κι η σύγχυση στη διαχείριση της κυκλοφορίας μπορεί να δημιουργήσουν τεράστια προβλήματα στη λειτουργία κρίσιμων θαλάσσιων διαδρόμων.
Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, η ασφάλεια παύει να είναι αποκλειστικά στρατιωτικό ζήτημα.
Γίνεται και τεχνολογικό.
Πρωτίστως τενολογικό.
Από την Οδησσό στο Hormuz
Δεν είναι τυχαίο ότι όλο και περισσότεροι αναλυτές συγκρίνουν τη Μαύρη Θάλασσα με το Στενό του Hormuz ή την Ερυθρά Θάλασσα.
Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, το βασικό ερώτημα δεν είναι ποιος ελέγχει τα νερά (Command of the Sea).
Είναι ποιος μπορεί να επηρεάσει τη συμπεριφορά της παγκόσμιας ναυτιλίας για να επιβάλλει τη βούλησή του.
Η εμπειρία δείχνει ότι ακόμη και περιορισμένος αριθμός επιθέσεων αρκεί για να αλλάξει τις αποφάσεις εταιρειών, ασφαλιστών κι επενδυτών.
Γι' αυτό και η πραγματική σημασία των πρόσφατων περιστατικών στη Μαύρη Θάλασσα ίσως να είναι πολύ μεγαλύτερη από ό,τι φαίνεται με την πρώτη ματιά.
Η επόμενη γεωπολιτική σύγκρουση ίσως να μην κριθεί στην ξηρά
Η μεγάλη εικόνα είναι ότι η Μαύρη Θάλασσα μετατρέπεται σταδιακά σε ένα από τα πιο κρίσιμα γεωπολιτικά πεδία της επόμενης περιόδου.
Εκεί συναντώνται τα συμφέροντα της Ρωσίας, της Ουκρανίας, του ΝΑΤΟ, της Ευρωπαϊκής Ένωσης και της παγκόσμιας ναυτιλίας.
Οι συζητήσεις για τη ναυσιπλοΐα, το «σκιώδη στόλο», τα θαλάσσια drones και τις εμπορικές διαδρομές δεν είναι δευτερεύοντα ζητήματα.
Αφορούν τον έλεγχο μιας περιοχής από την οποία περνούν κρίσιμες οικονομικές και στρατηγικές αρτηρίες.
Κι ίσως το πιο σημαντικό συμπέρασμα είναι το εξής: Εάν η Ουκρανία αποτελεί τμήμα μιας ευρύτερης γεωπολιτικής σύγκρουσης μεταξύ Μονοπολισμού και Πολυπολισμού, η επόμενη μεγάλη άμεση αναμέτρηση ανάμεσα στη Δύση και τη Ρωσία μπορεί να μη δοθεί στα χαρακώματα της Ανατολικής Ουκρανίας.
Μπορεί να δοθεί στη θάλασσα, εκεί όπου η αβεβαιότητα, η τεχνολογία κι η οικονομία έχουν αρχίσει να γίνονται εξίσου σημαντικά όπλα με τα πολεμικά πλοία και τους πυραύλους…
www.bankingnews.gr
Σχόλια αναγνωστών