Οι δηλώσεις Larvov και Dmitriev για την επιστροφή του ρωσικού φυσικού αερίου στην Ευρώπη, οι διερευνητικές επαφές για τον Nord Stream και οι εμπορικές αβεβαιότητες του ελληνικού σχεδίου αναδεικνύουν μία στρατηγική αντίφαση: Η Αθήνα επενδύει στην αμερικανική ενεργειακή κυριαρχία στη Νοτιοανατολική Ευρώπη, χωρίς να μπορεί να αποκλείσει μια αμερικανορωσική συνεννόηση που θα αναδιατάξει ολόκληρη την αγορά. Αυτό καθιστά επείγουσα μια γεωπολιτική στροφή για την Ελλάδα
Το μέλλον του Κάθετου Διαδρόμου και η φιλοδοξία της Ελλάδας να αναδειχθεί σε ενεργειακό hub της Νοτιοανατολικής Ευρώπης μπορεί να κριθούν από μια εξέλιξη που βρίσκεται έξω από τον άμεσο έλεγχο της Αθήνας: την πιθανή επαναπροσέγγιση Ουάσιγκτον και Μόσχας στον τομέα της ενέργειας.
Η ελληνική στρατηγική στηρίζεται στην παραδοχή ότι η σταδιακή απεξάρτηση της Ευρώπης από το ρωσικό φυσικό αέριο δημιουργεί ένα μεγάλο εμπορικό κενό, το οποίο μπορούν να καλύψουν οι αμερικανικές εξαγωγές υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG), με την Ελλάδα ως βασική πύλη εισόδου και διαμετακόμισης.
Η Ρεβυθούσα, το FSRU της Αλεξανδρούπολης, οι διασυνδέσεις με τη Βουλγαρία και τα δίκτυα μεταφοράς προς τον Βορρά συνθέτουν την υλική βάση αυτής της φιλοδοξίας.
Υπάρχει, όμως, ένας παράγοντας που περιπλέκει την εξίσωση: η Ρωσία δεν θεωρεί δεδομένη την οριστική απώλεια της ευρωπαϊκής αγοράς, ενώ στις ΗΠΑ εξετάζονται, σύμφωνα με δημοσιογραφικές πληροφορίες, επιχειρηματικές διευθετήσεις που θα μπορούσαν να επαναφέρουν το ρωσικό αέριο στην Ευρώπη με διαφορετικούς εμπορικούς όρους.
Το ερώτημα δεν είναι αν η Ελλάδα πρέπει να εγκαταλείψει τη συνεργασία με τις ΗΠΑ.
Είναι αν μπορεί να σχεδιάζει την ενεργειακή της στρατηγική σαν να έχει ήδη κλείσει οριστικά το κεφάλαιο του ρωσικού φυσικού αερίου.
Το μήνυμα της Μόσχας: Το ρωσικό αέριο μπορεί να επιστρέψει με διαφορετική ταυτότητα
Δύο δημοσιεύματα της ρωσικής οικονομικής εφημερίδας Vedomosti, στις 21 και 22 Οκτωβρίου, φωτίζουν αυτή τη διάσταση.
Στο πρώτο, με αφορμή δηλώσεις του Ρώσου υπουργού Εξωτερικών Sergey Lavrov, καταγράφεται η εκτίμηση ότι η Γερμανία δεν προτίθεται να αποκαταστήσει τη λειτουργία των Nord Stream, παρά τις ενεργειακές και οικονομικές επιπτώσεις από την απώλεια των ρωσικών προμηθειών.
Ο Lavrov αντιπαραθέτει τη στάση του Βερολίνου με τη ρωσική προσέγγιση και διατυπώνει μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα εκτίμηση: οι ΗΠΑ θα μπορούσαν να αγοράζουν ρωσικό φυσικό αέριο και στη συνέχεια να το διαθέτουν στην Ευρώπη ως αμερικανικό προϊόν, αποκομίζοντας το εμπορικό όφελος της διαμεσολάβησης.
Η δήλωση αυτή αναδεικνύει μια λογική που έχει σημασία για την ελληνική στρατηγική: η προέλευση ενός ενεργειακού προϊόντος, ο έλεγχος των εμπορικών διαδρομών και η πολιτική ταυτότητα του προμηθευτή δεν ταυτίζονται πάντοτε.
Στις 22 Οκτωβρίου, ο Kirill Dmitriev, ειδικός απεσταλμένος του Vladimir Putin για τις διεθνείς επενδυτικές και οικονομικές σχέσεις και επικεφαλής του Ρωσικού Ταμείου Άμεσων Επενδύσεων, προχώρησε ένα βήμα παραπέρα.
Σύμφωνα με το δημοσίευμα Vedomosti, υποστήριξε ότι η επανεκκίνηση των Nord Stream 1 και 2 θα καταστεί αναπόφευκτη κάποια στιγμή, χωρίς να προσδιορίσει χρονοδιάγραμμα.
Οι δηλώσεις αυτές αποκτούν μεγαλύτερη σημασία σε συνδυασμό με το δημοσίευμα του Reuters της 8ης Οκτωβρίου, σύμφωνα με το οποίο Αμερικανοί και Ρώσοι αξιωματούχοι είχαν συζητήσει την πιθανή εμπλοκή Αμερικανών επενδυτών στο σύστημα των Nord Stream και την προοπτική επαναφοράς ρωσικών προμηθειών στην Ευρώπη μετά τον πόλεμο στην Ουκρανία.
To mega deal Trump και Putin βρίσκεται υπό διαμόρφωση.
Υπάρχουν σοβαρά εμπόδια: οι κυρώσεις, οι ζημιές στους αγωγούς, οι ιδιοκτησιακές εκκρεμότητες και η αντίθεση της Γερμανίας και άλλων ευρωπαϊκών χωρών.
Ωστόσο, η συζήτηση έχει ήδη αποκτήσει συγκεκριμένο περιεχόμενο: εξετάζεται το ενδεχόμενο μια μελλοντική πολιτική διευθέτηση να δημιουργήσει νέες εμπορικές ευκαιρίες για αμερικανικά κεφάλαια και ρωσικές ενεργειακές επιχειρήσεις.
Για την Αθήνα, αυτό αρκεί ώστε να μην αντιμετωπίζει ως δεδομένη τη διατήρηση των σημερινών ισορροπιών στην ευρωπαϊκή αγορά φυσικού αερίου.
Ο Κάθετος Διάδρομος απέναντι στην πραγματικότητα της αγοράς
Το βασικό πρόβλημα του ελληνικού σχεδίου έχει αναδειχθεί: η πολιτική υποστήριξη από τις ΗΠΑ και η στρατηγική επιδίωξη της Ευρώπης να απεξαρτηθεί από τη Ρωσία δεν έχουν εξασφαλίσει αυτομάτως την απαιτούμενη εμπορική ζήτηση.
Ο Κάθετος Διάδρομος σχεδιάστηκε ώστε να διοχετεύει φυσικό αέριο από την Ελλάδα προς τη Βουλγαρία, τη Ρουμανία, τη Μολδαβία και την Ουκρανία, με προοπτική επέκτασης προς την Κεντρική Ευρώπη.
Το σχέδιο συνδυάζει υφιστάμενες υποδομές και διασυνδέσεις, φιλοδοξώντας να μετατρέψει τη χώρα σε κομβικό σημείο για τον εφοδιασμό της ευρύτερης περιοχής.
Η στρατηγική είναι σαφής: η Ελλάδα εισάγει LNG, κυρίως από τις ΗΠΑ, και το μεταφέρει προς αγορές που αναζητούν εναλλακτικές πηγές προμήθειας.
Με αυτόν τον τρόπο, ενισχύει την ενεργειακή ασφάλεια των γειτόνων της και ταυτόχρονα αποκτά εμπορικό και γεωπολιτικό βάρος.
Η δυσκολία βρίσκεται στο ότι οι αγορές δεν λειτουργούν με βάση τις γεωπολιτικές προθέσεις, αλλά με βάση τις τιμές και τους εμπορικούς κινδύνους.
Το αέριο που εισέρχεται στην Ελλάδα πρέπει να μεταφερθεί μέσω διαδοχικών εθνικών συστημάτων, με αντίστοιχες χρεώσεις.
Το κόστος αυτό μπορεί να καταστήσει την ελληνική διαδρομή λιγότερο ανταγωνιστική σε σχέση με εναλλακτικές οδεύσεις από την Πολωνία, τη Λιθουανία ή την Κροατία.
Παράλληλα, αρκετές από τις αγορές-στόχους διαθέτουν εγχώρια παραγωγή, άλλες πηγές προμήθειας ή περιορισμένη ζήτηση.
Το σημαντικότερο πρόβλημα είναι ότι οι δεσμεύσεις για την αγορά αμερικανικού LNG δεν συνοδεύονται στο σύνολό τους από αντίστοιχες δεσμευτικές συμφωνίες πώλησης προς τους βασικούς αγοραστές που θα μπορούσαν να στηρίξουν τον διάδρομο.
Οι ρήτρες «take or pay» καθιστούν το ζήτημα ακόμη πιο σύνθετο, καθώς οι συμφωνημένες πληρωμές μπορεί να οφείλονται ακόμη και όταν οι ποσότητες δεν απορροφώνται από την αγορά.
Η διαφορά είναι κρίσιμη: Μια εταιρεία που έχει αναλάβει υποχρέωση να αγοράζει συγκεκριμένες ποσότητες επί σειρά ετών μπορεί να βρεθεί αντιμέτωπη με σημαντικό οικονομικό κίνδυνο εάν δεν καταφέρει να τις διαθέσει σε ανταγωνιστικές τιμές.
Επομένως, ο Κάθετος Διάδρομος δεν αντιμετωπίζει μόνο μια τεχνική ή ρυθμιστική πρόκληση.
Αντιμετωπίζει το ερώτημα αν θα υπάρχει αρκετή ζήτηση για το αέριο που δεσμεύονται να αγοράσουν οι ελληνικές εταιρείες.
Και εδώ η πιθανότητα επιστροφής του ρωσικού φυσικού αερίου αποκτά καθοριστική σημασία.
Το αμερικανορωσικό deal και η ελληνική αντίφαση
Εάν Ουάσιγκτον και Μόσχα καταλήξουν σε μια ευρύτερη ενεργειακή συνεννόηση, οι συνέπειες δεν θα περιοριστούν στους Nord Stream.
Θα μπορούσαν να επηρεάσουν τις προσδοκίες για τις τιμές του φυσικού αερίου, τη συμπεριφορά των ευρωπαϊκών επιχειρήσεων και τις αποφάσεις για μακροχρόνιες συμβάσεις προμήθειας.
Η Ελλάδα έχει επενδύσει πολιτικά και εμπορικά στην προοπτική ότι το αμερικανικό LNG θα καλύψει σημαντικό μέρος του κενού που θα αφήσει η σταδιακή απαγόρευση των ρωσικών προμηθειών στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Η συγκεκριμένη στρατηγική εξυπηρετεί ταυτόχρονα αμερικανικά εμπορικά συμφέροντα και ελληνικές επιδιώξεις για την αναβάθμιση της γεωπολιτικής θέσης της χώρας.
Η πιθανή επαναφορά ρωσικών ποσοτήτων, ακόμη και υπό αμερικανική εμπορική διαμεσολάβηση, θα μπορούσε να αλλάξει αυτή την εξίσωση.
Πρώτον, η προσδοκία φθηνότερου αερίου θα μπορούσε να περιορίσει τη διάθεση των αγοραστών να δεσμευθούν μακροχρόνια για εισαγωγές LNG μέσω Ελλάδας.
Δεύτερον, οι αμερικανικές εταιρείες θα μπορούσαν να αποκτήσουν διαφορετικό ρόλο, όχι μόνο ως εξαγωγείς LNG αλλά και ως εμπορικοί μεσάζοντες σε ενεργειακές ροές που συνδέονται με τη Ρωσία.
Τρίτον, οι υφιστάμενες επενδύσεις σε τερματικούς σταθμούς και διασυνδέσεις θα έπρεπε να ανταγωνιστούν ένα διαφορετικό σύνολο προμηθειών και διαδρομών.
Αυτό δεν σημαίνει ότι το αμερικανικό LNG θα χάσει αναγκαστικά την ανταγωνιστικότητά του ή ότι ο Κάθετος Διάδρομος θα καταστεί περιττός.
Οι ευρωπαϊκές χώρες έχουν σοβαρούς λόγους να διαφοροποιούν τις πηγές και τις οδεύσεις εφοδιασμού τους, ενώ μια πιθανή επανέναρξη των Nord Stream θα απαιτούσε πολιτικές αποφάσεις και άρση σημαντικών νομικών εμποδίων.
Σημαίνει, όμως, ότι η Ελλάδα δεν μπορεί να στηρίζει την οικονομική βιωσιμότητα του σχεδίου της στην παραδοχή ότι η Ρωσία θα παραμείνει οριστικά εκτός της ευρωπαϊκής αγοράς και ότι το αμερικανικό LNG θα καλύψει χωρίς ουσιαστικό ανταγωνισμό το κενό.
Η ενεργειακή πολιτική της Ευρώπης μπορεί να αλλάξει.
Οι εμπορικές συμφωνίες, οι κυρώσεις και οι τιμές μπορούν να μεταβάλουν τα δεδομένα.
Και η Ελλάδα πρέπει να έχει σχέδιο για κάθε ενδεχόμενο.
Η Μόσχα δεν χρειάζεται να κερδίσει για να επηρεάσει το ελληνικό σχέδιο
Η ουσία του ζητήματος είναι ότι η Μόσχα μπορεί να επηρεάσει την πορεία του Κάθετου Διαδρόμου ακόμη και χωρίς να επιτύχει την πλήρη επαναφορά των εξαγωγών της στην Ευρώπη.
Αρκεί η προοπτική μιας μελλοντικής επιστροφής να δημιουργεί αβεβαιότητα στους αγοραστές.
Εάν οι ευρωπαϊκές εταιρείες εκτιμούν ότι σε λίγα χρόνια θα έχουν πρόσβαση σε περισσότερες πηγές και ενδεχομένως χαμηλότερες τιμές, μπορεί να αποφύγουν μακροχρόνιες δεσμεύσεις για ποσότητες LNG που θα πρέπει να παραλάβουν ανεξάρτητα από τις συνθήκες της αγοράς.
Αυτή είναι η λιγότερο ορατή αλλά ίσως πιο ουσιαστική διάσταση της ρωσικής στρατηγικής.
Η ενεργειακή επιρροή δεν εξαρτάται αποκλειστικά από τις πραγματικές ροές φυσικού αερίου, αλλά και από τις προσδοκίες που δημιουργούνται για τις μελλοντικές ροές.
Η ελληνική πλευρά βρίσκεται, συνεπώς, μπροστά σε μια δύσκολη πραγματικότητα: επενδύει σε ένα δίκτυο που έχει σχεδιαστεί για να υποκαταστήσει το ρωσικό αέριο, ενώ η ίδια η προοπτική μιας νέας ενεργειακής συνεννόησης μεταξύ Ουάσιγκτον και Μόσχας μπορεί να επηρεάσει την εμπορική του βιωσιμότητα.
Το ζήτημα γίνεται ακόμη πιο σύνθετο λόγω της Τουρκίας.
Η γειτονική χώρα αποτελεί σημαντικό κόμβο μεταφοράς φυσικού αερίου και διατηρεί ενεργειακές σχέσεις με τη Ρωσία.
Εάν ρωσικές ποσότητες συνεχίσουν να εισέρχονται στην ευρωπαϊκή αγορά μέσω διαφορετικών εμπορικών διαδρομών, η Ελλάδα θα πρέπει να ανταγωνιστεί όχι μόνο άλλους τερματικούς σταθμούς LNG αλλά και ένα ευρύτερο σύστημα περιφερειακών ροών.
Η διαφοροποίηση πηγών και οδεύσεων παραμένει αναγκαία για την ευρωπαϊκή ασφάλεια.
Δεν αρκεί, όμως, ως εμπορικό επιχείρημα.
Για να λειτουργήσει ο Κάθετος Διάδρομος, πρέπει να είναι ανταγωνιστικός ως προς το κόστος, την αξιοπιστία και την πρόσβαση στις αγορές.
Η Ελλάδα χρειάζεται αυτόνομη στρατηγική πέρα από τις πρόσκαιρες πολιτικές συμμαχίες
Το δίδαγμα για την Αθήνα δεν είναι να αναθεωρήσει τη συνεργασία της με τις ΗΠΑ, αλλά να αποφύγει τη μονοδιάστατη ταύτιση της εθνικής ενεργειακής στρατηγικής με τις εμπορικές επιδιώξεις ενός μόνο προμηθευτή.
Πρέπει να ανοίξει σαφή διπλωματικό διάδρομο συνεννόησης με τη Ρωσία ώστε να κάτσει – έστω και στη δεύτερη θέση – στο deal που θα καθορίσει το ενεργειακό μέλλον της Ηπείρου.
Η Ελλάδα οφείλει να επιδιώξει μακροχρόνιες συμφωνίες πώλησης που θα αντιστοιχούν στις δεσμεύσεις αγοράς LNG, να μειώσει τις χρεώσεις μεταφοράς, να ενισχύσει τη συνεργασία με τους διαχειριστές των γειτονικών δικτύων και να εξετάσει συστηματικά τις πραγματικές δυνατότητες απορρόφησης αερίου στις αγορές της Κεντρικής και Νοτιοανατολικής Ευρώπης.
Παράλληλα, πρέπει να παρακολουθεί τις διεθνείς εξελίξεις χωρίς να θεωρεί ότι η σημερινή πολιτική αντιπαράθεση μεταξύ Δύσης και Ρωσίας αποκλείει κάθε μελλοντική εμπορική συμφωνία.
Οι επαφές για τον Nord Stream, όπως καταγράφονται από το Reuters και τον ρωσικό Τύπο, αποτελούν λόγο προσεκτικής αξιολόγησης των όλων των σεναρίων .
Η πραγματική επιτυχία του Κάθετου Διαδρόμου θα κριθεί από το αν μπορεί να λειτουργήσει αποτελεσματικά υπό διαφορετικές συνθήκες αγοράς: είτε η Ευρώπη παραμείνει προσηλωμένη στην πλήρη απεξάρτηση από τη Ρωσία είτε διαμορφωθούν στο μέλλον νέες εμπορικές διευθετήσεις.
Αυτό απαιτεί έναν ενεργειακό σχεδιασμό που να συνδυάζει την πολιτική συνεργασία με τις ΗΠΑ, τη στενή παρακολούθηση των ρωσικών κινήσεων, την ευρωπαϊκή ενεργειακή πολιτική και, κυρίως, την οικονομική βιωσιμότητα των επενδύσεων.
Το μεγάλο στοίχημα
Το μέλλον του Κάθετου Διαδρόμου μπορεί να περνά από την Ουάσιγκτον, αλλά η βιωσιμότητά του θα εξαρτηθεί σε μεγάλο βαθμό από τις εξελίξεις στη Μόσχα και από τις αποφάσεις των ευρωπαϊκών αγορών.
Η Ελλάδα δεν χρειάζεται να προβλέψει με βεβαιότητα αν ο Trump και ο Putin θα καταλήξουν σε μια μεγάλη ενεργειακή συμφωνία.
Χρειάζεται να διασφαλίσει ότι, ακόμη και αν αυτό συμβεί, ο Κάθετος Διάδρομος θα διαθέτει ανταγωνιστικό κόστος, εξασφαλισμένους πελάτες και πραγματικό οικονομικό λόγο ύπαρξης.
Διαφορετικά, υπάρχει ο κίνδυνος η Ελλάδα να έχει επενδύσει στην πολιτική και τεχνική προετοιμασία ενός σημαντικού ενεργειακού κόμβου, χωρίς να έχει εξασφαλίσει τις εμπορικές προϋποθέσεις που θα τον καταστήσουν βιώσιμο.
Και τότε η μεγαλύτερη πρόκληση δεν θα είναι αν η Ρωσία επιστρέψει στην Ευρώπη, αλλά αν η Ελλάδα θα έχει καταφέρει να αποκτήσει έναν διαρκή ρόλο στην ενεργειακή αγορά ανεξάρτητα από το ποιος θα προμηθεύει τελικά το φυσικό αέριο.
www.bankingnews.gr
Η ελληνική στρατηγική στηρίζεται στην παραδοχή ότι η σταδιακή απεξάρτηση της Ευρώπης από το ρωσικό φυσικό αέριο δημιουργεί ένα μεγάλο εμπορικό κενό, το οποίο μπορούν να καλύψουν οι αμερικανικές εξαγωγές υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG), με την Ελλάδα ως βασική πύλη εισόδου και διαμετακόμισης.
Η Ρεβυθούσα, το FSRU της Αλεξανδρούπολης, οι διασυνδέσεις με τη Βουλγαρία και τα δίκτυα μεταφοράς προς τον Βορρά συνθέτουν την υλική βάση αυτής της φιλοδοξίας.
Υπάρχει, όμως, ένας παράγοντας που περιπλέκει την εξίσωση: η Ρωσία δεν θεωρεί δεδομένη την οριστική απώλεια της ευρωπαϊκής αγοράς, ενώ στις ΗΠΑ εξετάζονται, σύμφωνα με δημοσιογραφικές πληροφορίες, επιχειρηματικές διευθετήσεις που θα μπορούσαν να επαναφέρουν το ρωσικό αέριο στην Ευρώπη με διαφορετικούς εμπορικούς όρους.
Το ερώτημα δεν είναι αν η Ελλάδα πρέπει να εγκαταλείψει τη συνεργασία με τις ΗΠΑ.
Είναι αν μπορεί να σχεδιάζει την ενεργειακή της στρατηγική σαν να έχει ήδη κλείσει οριστικά το κεφάλαιο του ρωσικού φυσικού αερίου.
Το μήνυμα της Μόσχας: Το ρωσικό αέριο μπορεί να επιστρέψει με διαφορετική ταυτότητα
Δύο δημοσιεύματα της ρωσικής οικονομικής εφημερίδας Vedomosti, στις 21 και 22 Οκτωβρίου, φωτίζουν αυτή τη διάσταση.
Στο πρώτο, με αφορμή δηλώσεις του Ρώσου υπουργού Εξωτερικών Sergey Lavrov, καταγράφεται η εκτίμηση ότι η Γερμανία δεν προτίθεται να αποκαταστήσει τη λειτουργία των Nord Stream, παρά τις ενεργειακές και οικονομικές επιπτώσεις από την απώλεια των ρωσικών προμηθειών.
Ο Lavrov αντιπαραθέτει τη στάση του Βερολίνου με τη ρωσική προσέγγιση και διατυπώνει μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα εκτίμηση: οι ΗΠΑ θα μπορούσαν να αγοράζουν ρωσικό φυσικό αέριο και στη συνέχεια να το διαθέτουν στην Ευρώπη ως αμερικανικό προϊόν, αποκομίζοντας το εμπορικό όφελος της διαμεσολάβησης.
Η δήλωση αυτή αναδεικνύει μια λογική που έχει σημασία για την ελληνική στρατηγική: η προέλευση ενός ενεργειακού προϊόντος, ο έλεγχος των εμπορικών διαδρομών και η πολιτική ταυτότητα του προμηθευτή δεν ταυτίζονται πάντοτε.
Στις 22 Οκτωβρίου, ο Kirill Dmitriev, ειδικός απεσταλμένος του Vladimir Putin για τις διεθνείς επενδυτικές και οικονομικές σχέσεις και επικεφαλής του Ρωσικού Ταμείου Άμεσων Επενδύσεων, προχώρησε ένα βήμα παραπέρα.
Σύμφωνα με το δημοσίευμα Vedomosti, υποστήριξε ότι η επανεκκίνηση των Nord Stream 1 και 2 θα καταστεί αναπόφευκτη κάποια στιγμή, χωρίς να προσδιορίσει χρονοδιάγραμμα.
Οι δηλώσεις αυτές αποκτούν μεγαλύτερη σημασία σε συνδυασμό με το δημοσίευμα του Reuters της 8ης Οκτωβρίου, σύμφωνα με το οποίο Αμερικανοί και Ρώσοι αξιωματούχοι είχαν συζητήσει την πιθανή εμπλοκή Αμερικανών επενδυτών στο σύστημα των Nord Stream και την προοπτική επαναφοράς ρωσικών προμηθειών στην Ευρώπη μετά τον πόλεμο στην Ουκρανία.
To mega deal Trump και Putin βρίσκεται υπό διαμόρφωση.
Υπάρχουν σοβαρά εμπόδια: οι κυρώσεις, οι ζημιές στους αγωγούς, οι ιδιοκτησιακές εκκρεμότητες και η αντίθεση της Γερμανίας και άλλων ευρωπαϊκών χωρών.
Ωστόσο, η συζήτηση έχει ήδη αποκτήσει συγκεκριμένο περιεχόμενο: εξετάζεται το ενδεχόμενο μια μελλοντική πολιτική διευθέτηση να δημιουργήσει νέες εμπορικές ευκαιρίες για αμερικανικά κεφάλαια και ρωσικές ενεργειακές επιχειρήσεις.
Για την Αθήνα, αυτό αρκεί ώστε να μην αντιμετωπίζει ως δεδομένη τη διατήρηση των σημερινών ισορροπιών στην ευρωπαϊκή αγορά φυσικού αερίου.
Ο Κάθετος Διάδρομος απέναντι στην πραγματικότητα της αγοράς
Το βασικό πρόβλημα του ελληνικού σχεδίου έχει αναδειχθεί: η πολιτική υποστήριξη από τις ΗΠΑ και η στρατηγική επιδίωξη της Ευρώπης να απεξαρτηθεί από τη Ρωσία δεν έχουν εξασφαλίσει αυτομάτως την απαιτούμενη εμπορική ζήτηση.
Ο Κάθετος Διάδρομος σχεδιάστηκε ώστε να διοχετεύει φυσικό αέριο από την Ελλάδα προς τη Βουλγαρία, τη Ρουμανία, τη Μολδαβία και την Ουκρανία, με προοπτική επέκτασης προς την Κεντρική Ευρώπη.
Το σχέδιο συνδυάζει υφιστάμενες υποδομές και διασυνδέσεις, φιλοδοξώντας να μετατρέψει τη χώρα σε κομβικό σημείο για τον εφοδιασμό της ευρύτερης περιοχής.
Η στρατηγική είναι σαφής: η Ελλάδα εισάγει LNG, κυρίως από τις ΗΠΑ, και το μεταφέρει προς αγορές που αναζητούν εναλλακτικές πηγές προμήθειας.
Με αυτόν τον τρόπο, ενισχύει την ενεργειακή ασφάλεια των γειτόνων της και ταυτόχρονα αποκτά εμπορικό και γεωπολιτικό βάρος.
Η δυσκολία βρίσκεται στο ότι οι αγορές δεν λειτουργούν με βάση τις γεωπολιτικές προθέσεις, αλλά με βάση τις τιμές και τους εμπορικούς κινδύνους.
Το αέριο που εισέρχεται στην Ελλάδα πρέπει να μεταφερθεί μέσω διαδοχικών εθνικών συστημάτων, με αντίστοιχες χρεώσεις.
Το κόστος αυτό μπορεί να καταστήσει την ελληνική διαδρομή λιγότερο ανταγωνιστική σε σχέση με εναλλακτικές οδεύσεις από την Πολωνία, τη Λιθουανία ή την Κροατία.
Παράλληλα, αρκετές από τις αγορές-στόχους διαθέτουν εγχώρια παραγωγή, άλλες πηγές προμήθειας ή περιορισμένη ζήτηση.
Το σημαντικότερο πρόβλημα είναι ότι οι δεσμεύσεις για την αγορά αμερικανικού LNG δεν συνοδεύονται στο σύνολό τους από αντίστοιχες δεσμευτικές συμφωνίες πώλησης προς τους βασικούς αγοραστές που θα μπορούσαν να στηρίξουν τον διάδρομο.
Οι ρήτρες «take or pay» καθιστούν το ζήτημα ακόμη πιο σύνθετο, καθώς οι συμφωνημένες πληρωμές μπορεί να οφείλονται ακόμη και όταν οι ποσότητες δεν απορροφώνται από την αγορά.
Η διαφορά είναι κρίσιμη: Μια εταιρεία που έχει αναλάβει υποχρέωση να αγοράζει συγκεκριμένες ποσότητες επί σειρά ετών μπορεί να βρεθεί αντιμέτωπη με σημαντικό οικονομικό κίνδυνο εάν δεν καταφέρει να τις διαθέσει σε ανταγωνιστικές τιμές.
Επομένως, ο Κάθετος Διάδρομος δεν αντιμετωπίζει μόνο μια τεχνική ή ρυθμιστική πρόκληση.
Αντιμετωπίζει το ερώτημα αν θα υπάρχει αρκετή ζήτηση για το αέριο που δεσμεύονται να αγοράσουν οι ελληνικές εταιρείες.
Και εδώ η πιθανότητα επιστροφής του ρωσικού φυσικού αερίου αποκτά καθοριστική σημασία.
Το αμερικανορωσικό deal και η ελληνική αντίφαση
Εάν Ουάσιγκτον και Μόσχα καταλήξουν σε μια ευρύτερη ενεργειακή συνεννόηση, οι συνέπειες δεν θα περιοριστούν στους Nord Stream.
Θα μπορούσαν να επηρεάσουν τις προσδοκίες για τις τιμές του φυσικού αερίου, τη συμπεριφορά των ευρωπαϊκών επιχειρήσεων και τις αποφάσεις για μακροχρόνιες συμβάσεις προμήθειας.
Η Ελλάδα έχει επενδύσει πολιτικά και εμπορικά στην προοπτική ότι το αμερικανικό LNG θα καλύψει σημαντικό μέρος του κενού που θα αφήσει η σταδιακή απαγόρευση των ρωσικών προμηθειών στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Η συγκεκριμένη στρατηγική εξυπηρετεί ταυτόχρονα αμερικανικά εμπορικά συμφέροντα και ελληνικές επιδιώξεις για την αναβάθμιση της γεωπολιτικής θέσης της χώρας.
Η πιθανή επαναφορά ρωσικών ποσοτήτων, ακόμη και υπό αμερικανική εμπορική διαμεσολάβηση, θα μπορούσε να αλλάξει αυτή την εξίσωση.
Πρώτον, η προσδοκία φθηνότερου αερίου θα μπορούσε να περιορίσει τη διάθεση των αγοραστών να δεσμευθούν μακροχρόνια για εισαγωγές LNG μέσω Ελλάδας.
Δεύτερον, οι αμερικανικές εταιρείες θα μπορούσαν να αποκτήσουν διαφορετικό ρόλο, όχι μόνο ως εξαγωγείς LNG αλλά και ως εμπορικοί μεσάζοντες σε ενεργειακές ροές που συνδέονται με τη Ρωσία.
Τρίτον, οι υφιστάμενες επενδύσεις σε τερματικούς σταθμούς και διασυνδέσεις θα έπρεπε να ανταγωνιστούν ένα διαφορετικό σύνολο προμηθειών και διαδρομών.
Αυτό δεν σημαίνει ότι το αμερικανικό LNG θα χάσει αναγκαστικά την ανταγωνιστικότητά του ή ότι ο Κάθετος Διάδρομος θα καταστεί περιττός.
Οι ευρωπαϊκές χώρες έχουν σοβαρούς λόγους να διαφοροποιούν τις πηγές και τις οδεύσεις εφοδιασμού τους, ενώ μια πιθανή επανέναρξη των Nord Stream θα απαιτούσε πολιτικές αποφάσεις και άρση σημαντικών νομικών εμποδίων.
Σημαίνει, όμως, ότι η Ελλάδα δεν μπορεί να στηρίζει την οικονομική βιωσιμότητα του σχεδίου της στην παραδοχή ότι η Ρωσία θα παραμείνει οριστικά εκτός της ευρωπαϊκής αγοράς και ότι το αμερικανικό LNG θα καλύψει χωρίς ουσιαστικό ανταγωνισμό το κενό.
Η ενεργειακή πολιτική της Ευρώπης μπορεί να αλλάξει.
Οι εμπορικές συμφωνίες, οι κυρώσεις και οι τιμές μπορούν να μεταβάλουν τα δεδομένα.
Και η Ελλάδα πρέπει να έχει σχέδιο για κάθε ενδεχόμενο.
Η Μόσχα δεν χρειάζεται να κερδίσει για να επηρεάσει το ελληνικό σχέδιο
Η ουσία του ζητήματος είναι ότι η Μόσχα μπορεί να επηρεάσει την πορεία του Κάθετου Διαδρόμου ακόμη και χωρίς να επιτύχει την πλήρη επαναφορά των εξαγωγών της στην Ευρώπη.
Αρκεί η προοπτική μιας μελλοντικής επιστροφής να δημιουργεί αβεβαιότητα στους αγοραστές.
Εάν οι ευρωπαϊκές εταιρείες εκτιμούν ότι σε λίγα χρόνια θα έχουν πρόσβαση σε περισσότερες πηγές και ενδεχομένως χαμηλότερες τιμές, μπορεί να αποφύγουν μακροχρόνιες δεσμεύσεις για ποσότητες LNG που θα πρέπει να παραλάβουν ανεξάρτητα από τις συνθήκες της αγοράς.
Αυτή είναι η λιγότερο ορατή αλλά ίσως πιο ουσιαστική διάσταση της ρωσικής στρατηγικής.
Η ενεργειακή επιρροή δεν εξαρτάται αποκλειστικά από τις πραγματικές ροές φυσικού αερίου, αλλά και από τις προσδοκίες που δημιουργούνται για τις μελλοντικές ροές.
Η ελληνική πλευρά βρίσκεται, συνεπώς, μπροστά σε μια δύσκολη πραγματικότητα: επενδύει σε ένα δίκτυο που έχει σχεδιαστεί για να υποκαταστήσει το ρωσικό αέριο, ενώ η ίδια η προοπτική μιας νέας ενεργειακής συνεννόησης μεταξύ Ουάσιγκτον και Μόσχας μπορεί να επηρεάσει την εμπορική του βιωσιμότητα.
Το ζήτημα γίνεται ακόμη πιο σύνθετο λόγω της Τουρκίας.
Η γειτονική χώρα αποτελεί σημαντικό κόμβο μεταφοράς φυσικού αερίου και διατηρεί ενεργειακές σχέσεις με τη Ρωσία.
Εάν ρωσικές ποσότητες συνεχίσουν να εισέρχονται στην ευρωπαϊκή αγορά μέσω διαφορετικών εμπορικών διαδρομών, η Ελλάδα θα πρέπει να ανταγωνιστεί όχι μόνο άλλους τερματικούς σταθμούς LNG αλλά και ένα ευρύτερο σύστημα περιφερειακών ροών.
Η διαφοροποίηση πηγών και οδεύσεων παραμένει αναγκαία για την ευρωπαϊκή ασφάλεια.
Δεν αρκεί, όμως, ως εμπορικό επιχείρημα.
Για να λειτουργήσει ο Κάθετος Διάδρομος, πρέπει να είναι ανταγωνιστικός ως προς το κόστος, την αξιοπιστία και την πρόσβαση στις αγορές.
Η Ελλάδα χρειάζεται αυτόνομη στρατηγική πέρα από τις πρόσκαιρες πολιτικές συμμαχίες
Το δίδαγμα για την Αθήνα δεν είναι να αναθεωρήσει τη συνεργασία της με τις ΗΠΑ, αλλά να αποφύγει τη μονοδιάστατη ταύτιση της εθνικής ενεργειακής στρατηγικής με τις εμπορικές επιδιώξεις ενός μόνο προμηθευτή.
Πρέπει να ανοίξει σαφή διπλωματικό διάδρομο συνεννόησης με τη Ρωσία ώστε να κάτσει – έστω και στη δεύτερη θέση – στο deal που θα καθορίσει το ενεργειακό μέλλον της Ηπείρου.
Η Ελλάδα οφείλει να επιδιώξει μακροχρόνιες συμφωνίες πώλησης που θα αντιστοιχούν στις δεσμεύσεις αγοράς LNG, να μειώσει τις χρεώσεις μεταφοράς, να ενισχύσει τη συνεργασία με τους διαχειριστές των γειτονικών δικτύων και να εξετάσει συστηματικά τις πραγματικές δυνατότητες απορρόφησης αερίου στις αγορές της Κεντρικής και Νοτιοανατολικής Ευρώπης.
Παράλληλα, πρέπει να παρακολουθεί τις διεθνείς εξελίξεις χωρίς να θεωρεί ότι η σημερινή πολιτική αντιπαράθεση μεταξύ Δύσης και Ρωσίας αποκλείει κάθε μελλοντική εμπορική συμφωνία.
Οι επαφές για τον Nord Stream, όπως καταγράφονται από το Reuters και τον ρωσικό Τύπο, αποτελούν λόγο προσεκτικής αξιολόγησης των όλων των σεναρίων .
Η πραγματική επιτυχία του Κάθετου Διαδρόμου θα κριθεί από το αν μπορεί να λειτουργήσει αποτελεσματικά υπό διαφορετικές συνθήκες αγοράς: είτε η Ευρώπη παραμείνει προσηλωμένη στην πλήρη απεξάρτηση από τη Ρωσία είτε διαμορφωθούν στο μέλλον νέες εμπορικές διευθετήσεις.
Αυτό απαιτεί έναν ενεργειακό σχεδιασμό που να συνδυάζει την πολιτική συνεργασία με τις ΗΠΑ, τη στενή παρακολούθηση των ρωσικών κινήσεων, την ευρωπαϊκή ενεργειακή πολιτική και, κυρίως, την οικονομική βιωσιμότητα των επενδύσεων.
Το μεγάλο στοίχημα
Το μέλλον του Κάθετου Διαδρόμου μπορεί να περνά από την Ουάσιγκτον, αλλά η βιωσιμότητά του θα εξαρτηθεί σε μεγάλο βαθμό από τις εξελίξεις στη Μόσχα και από τις αποφάσεις των ευρωπαϊκών αγορών.
Η Ελλάδα δεν χρειάζεται να προβλέψει με βεβαιότητα αν ο Trump και ο Putin θα καταλήξουν σε μια μεγάλη ενεργειακή συμφωνία.
Χρειάζεται να διασφαλίσει ότι, ακόμη και αν αυτό συμβεί, ο Κάθετος Διάδρομος θα διαθέτει ανταγωνιστικό κόστος, εξασφαλισμένους πελάτες και πραγματικό οικονομικό λόγο ύπαρξης.
Διαφορετικά, υπάρχει ο κίνδυνος η Ελλάδα να έχει επενδύσει στην πολιτική και τεχνική προετοιμασία ενός σημαντικού ενεργειακού κόμβου, χωρίς να έχει εξασφαλίσει τις εμπορικές προϋποθέσεις που θα τον καταστήσουν βιώσιμο.
Και τότε η μεγαλύτερη πρόκληση δεν θα είναι αν η Ρωσία επιστρέψει στην Ευρώπη, αλλά αν η Ελλάδα θα έχει καταφέρει να αποκτήσει έναν διαρκή ρόλο στην ενεργειακή αγορά ανεξάρτητα από το ποιος θα προμηθεύει τελικά το φυσικό αέριο.
www.bankingnews.gr
Σχόλια αναγνωστών