Ο Αρμένιος πρωθυπουργός Nikol Pashinyan δήλωσε ότι το Ερεβάν δεν έχει άλλη επιλογή παρά να αποχωρήσει από την Ευρασιατική Οικονομική Ένωση εάν επιθυμεί να προχωρήσει προς την Ευρωπαϊκή Ένωση, ανοίγοντας ένα νέο κεφάλαιο στις σχέσεις της χώρας με τη Ρωσία κι αμφισβητώντας ένα από τα σημαντικότερα ρωσικά γεωπολιτικά εγχειρήματα της μετασοβιετικής εποχής
Υπάρχουν δηλώσεις που προκαλούν θόρυβο για λίγες ώρες. Κι υπάρχουν δηλώσεις που αποκαλύπτουν ότι μια ολόκληρη γεωπολιτική εποχή ίσως φτάνει στο τέλος της. Ή ίσως κι όχι. Η τοποθέτηση του πρωθυπουργού της Αρμενίας, Nikol Pashinyan, ανήκει αναμφίβολα στη δεύτερη κατηγορία. Μιλώντας για την ευρωπαϊκή προοπτική της χώρας του, ο Αρμένιος ηγέτης δήλωσε ότι η πορεία προς την Ευρωπαϊκή Ένωση οδηγεί αναπόφευκτα στην αποχώρηση από την Ευρασιατική Οικονομική Ένωση (ΕΑΕU). «Δεν έχουμε άλλη επιλογή», ανέφερε χαρακτηριστικά, προσθέτοντας ότι το Ερεβάν πλησιάζει στη στιγμή κατά την οποία θα υποβάλει επίσημη αίτηση για την έναρξη της διαδικασίας ένταξης στην Ευρωπαϊκή Ένωση την περίοδο 2027-2028. Πρόκειται για μία από τις πιο καθαρές κι άμεσες δηλώσεις που έχει κάνει μέχρι σήμερα η αρμενική ηγεσία σχετικά με το στρατηγικό προσανατολισμό της χώρας.
Nikol Pashinyan
Η στιγμή που αλλάζουν οι ισορροπίες
Η δήλωση αποκτά ιδιαίτερη σημασία επειδή δεν αφορά μόνο την Αρμενία. Αφορά και τη Ρωσία.
Για περισσότερο από μία δεκαετία, η Ευρασιατική Οικονομική Ένωση αποτέλεσε το κεντρικό οικονομικό όχημα της ρωσικής στρατηγικής στο μετασοβιετικό χώρο, στο λεγόμενο «εγγύς εξωτερικό».
Για τη Μόσχα, η EAEU δεν ήταν απλώς μια τελωνειακή ή εμπορική συμφωνία.
Ήταν το πιο απτό βήμα προς την οικοδόμηση ενός ευρασιατικού οικονομικού χώρου, ενός ευρύτερου γεωπολιτικού πόλου ισχύος, που θα μπορούσε να λειτουργήσει ως αντίβαρο στην Ευρωπαϊκή Ένωση, αλλά κι ως μηχανισμός διατήρησης της ρωσικής γεωπολιτικής και γεωστρατηγικής επιρροής στις πρώην σοβιετικές δημοκρατίες.
Σε ορισμένους κύκλους της ρωσικής γεωπολιτικής σκέψης, της ευρασιατικής, οι κοινωνίες αυτές θεωρούνται μέρος ενός κοινού ευρασιατικού πολιτισμικού χώρου, με ιστορικούς, οικονομικούς και πολιτισμικούς δεσμούς με τη Ρωσία. Από την ίδρυσή της, στην ένωση συμμετείχαν η Ρωσία, η Λευκορωσία, το Καζακστάν κι η Αρμενία, ενώ αργότερα προσχώρησε η Κιργιζία.
Στη ρωσική γεωπολιτική σκέψη η ΕΑΕΕ παρουσιάστηκε πολλές φορές ως ο πυρήνας μιας ευρύτερης ευρασιατικής ολοκλήρωσης.
Όχι στρατιωτικής.
Οικονομικής.
Κι ακριβώς γι' αυτό οι δηλώσεις του Pashinyan αποκτούν ιδιαίτερο βάρος.
EAEU
Το ευρασιατικό όνειρο του Putin
Ο Vladimir Putin έχει επανειλημμένα παρουσιάσει την Ευρασιατική Οικονομική Ένωση ως ένα από τα σημαντικότερα γεωπολιτικά επιτεύγματα της μετασοβιετικής περιόδου.
Η λογική ήταν απλή.
Εάν η Ευρωπαϊκή Ένωση αποτέλεσε το μηχανισμό οικονομικής ενοποίησης της Δυτικής Ευρώπης, τότε η EAEU θα μπορούσε να αποτελέσει τον αντίστοιχο μηχανισμό της «ευρασιατικής» γεωοικονομικής ζώνης, με τη στενή έννοια του όρου.
Γι' αυτό κι η αποχώρηση ενός κράτους-μέλους αποκτά πάντα ιδιαίτερη σημασία.
Ειδικά όταν πρόκειται για μια χώρα όπως η Αρμενία, η οποία θεωρούνταν επί πολλά χρόνια ένας από τους παραδοσιακούς γεωπολιτικούς εταίρους της Μόσχας στο Νότιο Καύκασο.
Δεν είναι τυχαίο ότι ο ίδιος ο Putin είχε προειδοποιήσει στο παρελθόν το Ερεβάν – και μάλιστα όχι μια φορά – για τις πιθανές συνέπειες μιας τέτοιας επιλογής.
Είχε τονίσει πως η Αρμενία θα χάσει την πρόσβασή της σε καθεστώτα ελεύθερου εμπορίου και σε οικονομικές συμφωνίες που παρέχει η συμμετοχή στην ευρασιατική ένωση.
Το τραύμα του Ναγκόρνο-Καραμπάχ
Η μετατόπιση της Αρμενίας δεν προέκυψε ξαφνικά. Τα τελευταία χρόνια οι διμερείς σχέσεις Ερεβάν και Μόσχας έχουν περάσει από σοβαρές δοκιμασίες.
Οι εξελίξεις στο Ναγκόρνο-Καραμπάχ κατά την ένοπλη διένεξη με το Αζερμπαϊτζάν, η κριτική που ασκήθηκε στη Ρωσία για τη στάση της στην περιοχή κι η αυξανόμενη δυσαρέσκεια σημαντικού τμήματος της αρμενικής κοινωνίας δημιούργησαν ένα εντελώς νέο πολιτικό περιβάλλον.
Η κυβέρνηση Pashinyan άρχισε σταδιακά να αναζητά εναλλακτικά γεωπολιτικά κι οικονομικά στηρίγματα.
Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσεται η προσέγγιση με την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Όχι ως μια συμβολική κίνηση.
Αλλά ως στρατηγική επιλογή.
Η Ευρώπη ως εγγύηση του μέλλοντος
Στο Ερεβάν φαίνεται να κερδίζει έδαφος η άποψη ότι η μακροπρόθεσμη ασφάλεια κι ανάπτυξη της χώρας συνδέεται περισσότερο με την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση παρά με τις παραδοσιακές δομές που κυριαρχούνται από τη Ρωσία.
Το εάν αυτή η στρατηγική θα αποδειχθεί επιτυχής είναι μια εντελώς διαφορετική συζήτηση.
Η ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση είναι μια σύνθετη διαδικασία που απαιτεί χρόνια διαπραγματεύσεων, ριζικών μεταρρυθμίσεων και γενναίων πολιτικών αποφάσεων – αρκεί να αναλογιστεί κανείς το παράδειγμα των Δυτικών Βαλκανίων για να κατανοήσει σε βάθος την πολυπλοκότητα του εγχειρήματος.
Όμως το μήνυμα που εξέπεμψε ο Pashinyan δεν αφορούσε τις τεχνικές λεπτομέρειες.
Αφορούσε τη γεωπολιτική κατεύθυνση. Κι η κατεύθυνση που περιέγραψε οδηγεί προς τις Βρυξέλλες.
Μια δήλωση που θα διαβαστεί προσεκτικά στη Μόσχα
Στο Νότιο Καύκασο, οι λέξεις συχνά έχουν μεγαλύτερη σημασία από τις ίδιες τις επίσημες αποφάσεις.
Ένας πρωθυπουργός μπορεί να μην ανακοινώσει άμεσα μια αποχώρηση.
Μπορεί, όμως, να ανακοινώσει την πρόθεσή του να αλλάξει πορεία.
Κι αυτό ακριβώς φαίνεται να έκανε ο Nikol Pashinyan.
Για την Αρμενία, μια γεωγραφικά περίκλειστη χώρα, τοποθετημένη ανάμεσα στη ρωσική και την ιρανική σφαίρα επιρροής κι αντιμέτωπη με τις διαχρονικές εντάσεις με την Τουρκία και το Αζερμπαϊτζάν, η δήλωση μοιάζει με δημόσια προαναγγελία μιας ιστορικής στροφής.
Για τη Ρωσία, αντιθέτως, λειτουργεί ως υπενθύμιση ότι το ευρασιατικό σχέδιο που σχεδιάστηκε ως απάντηση στην ευρωπαϊκή ολοκλήρωση βρίσκεται πλέον αντιμέτωπο με τις δικές του φυγόκεντρες δυνάμεις.
Η Ουκρανία φαίνεται να έχει χαθεί οριστικά από αυτή τη λογική ολοκλήρωσης, τουλάχιστον όσο παραμένει η σημερινή πολιτική ηγεσία στο Κίεβο.
Τώρα, ακόμη κι η Αρμενία, ένα από τα πιο πιστά μέλη της Ευρασιατικής Οικονομικής Ένωσης, δείχνει να αναζητά διαφορετική γεωπολιτική κατεύθυνση.
Αν τελικά το Ερεβάν περάσει από τις δηλώσεις στις αποφάσεις, η μεγαλύτερη συνέπεια ίσως να μην αφορά την ίδια την Αρμενία.
Θα αφορά τη βιωσιμότητα του πιο φιλόδοξου μετασοβιετικού εγχειρήματος που οικοδομήθηκε υπό τη ρωσική ηγεσία.
Γιατί τότε, για πρώτη φορά μετά τη δημιουργία της ΕΑΕΕ, δε θα αμφισβητείται απλώς μια πολιτική επιλογή της Μόσχας.
Θα αμφισβητείται η ίδια η ελκυστικότητα του ευρασιατικού μοντέλου που φιλοδοξούσε να ενώσει το μετασοβιετικό χώρο, την περιοχή που ο Sir Halford Mackinder – πατέρας της Αγγλοσαξονικής Γεωπολιτικής – περιέγραφε ως το περίφημο «Heartland», το γεωπολιτικό πυρήνα της υπερηπείρου της Ευρασίας, γύρω από τον οποίο περιστρέφεται διαχρονικά ο ανταγωνισμός των Μεγάλων Δυνάμεων…
Σχόλια αναγνωστών