Εννέα ημέρες πριν από τις σερβικές βουλευτικές εκλογές της 25ης Οκτωβρίου, οι δημοσκοπήσεις εξακολουθούν να δίνουν προβάδισμα στον κυβερνητικό συνασπισμό υπό το SNS, χωρίς όμως να αποκλείουν ανατροπές.
Για πρώτη φορά μετά από περισσότερο από μία δεκαετία πολιτικής κυριαρχίας του Aleksandar Vučić, ένα κίνημα που γεννήθηκε στους πανεπιστημιακούς χώρους εμφανίζεται ικανό να αμφισβητήσει την ηγεμονία του καθεστώτος. Υπό αυτό το πρίσμα, η εκλογική αναμέτρηση δεν αφορά μόνο το ποιος θα κυβερνήσει την επόμενη ημέρα, αλλά και το κατά πόσο το πολιτικό μοντέλο που διαμόρφωσε τη σύγχρονη Σερβία θα διατηρήσει τη νομιμοποίηση και την ανθεκτικότητά του.
Ένα πολιτικό σύστημα απέναντι στη σοβαρότερη πρόκλησή του
Η Σερβία οδεύει προς πρόωρες βουλευτικές εκλογές στις 25 Οκτωβρίου του 2026, σε μια πολιτική συγκυρία που διαφέρει ουσιωδώς από προηγούμενες αναμετρήσεις. Για πρώτη φορά μετά από περισσότερο από μια δεκαετία κυριαρχίας του Προοδευτικού Κόμματος Σερβίας (SNS) και του προέδρου Aleksandar Vučić, εμφανίζεται ένας νέος αντίπαλος που προέρχεται από το φοιτητικό κίνημα, ένα κίνημα διαμαρτυρίας και διαδηλώσεων που πυροδοτήθηκε από την κατάρρευση της στέγης του σιδηροδρομικού σταθμού του Novi Sad το Νοέμβριο του 2024 κι ενισχύθηκε από τα μεταγενέστερα επεισόδια καταστολής και περιορισμού των ελευθεριών. Το κίνημα αυτό εκφράζει τη δυσαρέσκεια ενός σημαντικού τμήματος της σερβικής κοινωνίας κι έχει πλέον εξελιχθεί σε υπολογίσιμο πολιτικό παράγοντα. Οι επικείμενες εκλογές παρουσιάζονται ήδη, σύμφωνα με αναλυτές του Κέντρου Πολιτικής Ασφαλείας του Βελιγραδίου (BCSP) και του Διεθνούς Ινστιτούτου Μελετών για τη Μέση Ανατολή και τα Βαλκάνια (IFIMES), ως ένα είδος δημοψηφίσματος για το μοντέλο εξουσίας που έχει οικοδομηθεί την τελευταία δεκαετία, ενώ το αποτέλεσμά τους αναμένεται να δείξει το επίπεδο στήριξης στο υπάρχον σύστημα και τη δυναμική των νέων κοινωνικοπολιτικών παραγόντων.
Η ανθεκτικότητα του μοντέλου Vučić και τα όρια της αντιπολίτευσης
Το πολιτικό πλαίσιο εντός του οποίου διεξάγεται η αναμέτρηση χαρακτηρίζεται από έντονη συγκέντρωση εξουσίας. Το κυβερνών κόμμα έχει εδραιώσει κεντρικό έλεγχο επί των θεσμών, του κρατικού μηχανισμού, των μέσων ενημέρωσης και των τοπικών δομών, ενώ η «διαχειριζόμενη αστάθεια» – μια ελεγχόμενη κατάσταση έντασης που επιτρέπει στο καθεστώς να διατηρεί τον πολιτικό έλεγχο και να εξαντλεί το αντίπαλο στρατόπεδο – λειτουργεί ως σταθερή μέθοδος διακυβέρνησης. Η καταστολή των αντικυβερνητικών διαδηλώσεων είναι επιλεκτική αλλά υπαρκτή και τα θεσμικά αντίβαρα – όπως η ανεξάρτητη δικαιοσύνη και οι μηχανισμοί κοινοβουλευτικού ελέγχου – παραμένουν περιορισμένα. Παρά την πτώση της στήριξης προς το SNS στις πρόσφατες δημοτικές εκλογές (τέλη 2025 και Μάρτιος του 2026), η εκλογική του βάση εξακολουθεί να διατηρεί σημαντική συνοχή. Παρ΄ όλα αυτά, οι φοιτητές έχουν εξελιχθεί σε νέους πολιτικούς δρώντες με αυξανόμενη επιρροή, κι η πανεπιστημιακή κοινότητα αποτελεί πλέον παράγοντα πολιτικής δυναμικής. Σε αυτό το περιβάλλον, δεν προκαλεί εντύπωση η βαθιά κοινωνικοπολιτική πόλωση του σερβικού λαού, γεγονός που επηρεάζει άμεσα το κλίμα της προεκλογικής περιόδου.
Η εκλογική αναμέτρηση ως υπαρξιακό διακύβευμα για το καθεστώς
Υπό αυτό το πρίσμα, το ενδεχόμενο ήττας για τον πρόεδρο Vučić θεωρείται από το καθεστώς υπαρξιακή απειλή, καθώς – όπως επισημαίνουν αναλυτές – μια εκλογική ανατροπή δε θα σήμαινε απλώς αλλαγή εξουσίας, αλλά θα μπορούσε να ανοίξει το δρόμο για έρευνες σχετικά με τον τρόπο διακυβέρνησης, υποψίες για σκάνδαλα, κατάχρηση θεσμών και πολιτική ευθύνη για γεγονότα που έχουν συγκλονίσει τη Σερβία. Εντός αυτού του πλαισίου, η κυβέρνηση τείνει να αντιμετωπίζει τον αντίπαλο όχι ως έναν «κανονικό» πολιτικό ανταγωνιστή, αλλά ως απειλή για τη δική της πολιτική επιβίωση, γεγονός που ενισχύει το αφήγημα περί ανάμειξης ξένων δυνάμεων, διεξαγωγής «υβριδικού πολέμου» κι οργάνωσης «έγχρωμης επανάστασης» – ένα αφήγημα που έχει χρησιμοποιηθεί και στο παρελθόν για τη συσπείρωση της εκλογικής βάσης διά της προκλήσεως φόβου. Εξάλλου, η συγκέντρωση της εξουσίας κι η διαρκής πόλωση δημιουργούν ένα περιβάλλον στο οποίο το κυβερνών κόμμα αξιοποιεί το χρόνο ως εργαλείο εξάντλησης της αντιπολίτευσης, η οποία παραμένει κατακερματισμένη και δυσκολεύεται να μετατρέψει τη διάχυτη δυσαρέσκεια σε οργανωμένη πολιτική αλλαγή.
Μετά την κάλπη: σενάρια αμφισβήτησης και θεσμικής δοκιμασίας
Η επόμενη ημέρα ενδέχεται να είναι εξίσου απαιτητική. Αν η αντιπολίτευση ή το φοιτητικό κίνημα αμφισβητήσουν τη διαδικασία – ιδίως σε περίπτωση οριακού αποτελέσματος ή καταγγελιών για πιέσεις, εκφοβισμό και παρατυπίες όπως αυτές που καταγράφηκαν στις πρόσφατες τοπικές εκλογές – δεν αποκλείεται η αναζωπύρωση μαζικών διαδηλώσεων. Αναλυτές προειδοποιούν ότι ένα τέτοιο σενάριο θα μπορούσε να οδηγήσει στη δημιουργία δύο παράλληλων πολιτικών πραγματικοτήτων: η μία πλευρά να ανακηρύξει τη νίκη μέσω των επίσημων θεσμών, ενώ η άλλη να αμφισβητήσει τη νομιμότητα του αποτελέσματος στους δρόμους. Ακόμη κι ένα πιο «αδύναμο» από το αναμενόμενο αποτέλεσμα για το κυβερνών κόμμα θα μπορούσε να οδηγήσει τις δομές εξουσίας να παρουσιάσουν οποιαδήποτε δημόσια πίεση μετά τις εκλογές ως απόπειρα ανατροπής της συνταγματικής τάξης ή ως «υβριδική απειλή». Σε κάθε περίπτωση, η θεσμική σταθερότητα της χώρας θα δοκιμαστεί, καλώς η εκλογική διαδικασία θα λειτουργήσει ως κρίσιμο τεστ για το μοντέλο εξουσίας που έχει διαμορφωθεί στη Σερβία.
Τι δείχνουν οι δημοσκοπήσεις εννέα ημέρες πριν από τις εκλογές
Η αβεβαιότητα που περιβάλλει την αναμέτρηση αποτυπώνεται και στις δημοσκοπήσεις των τελευταίων μηνών, οι οποίες παρουσιάζουν αξιοσημείωτες αποκλίσεις ως προς τον πραγματικό συσχετισμό δυνάμεων. Παρά τις διαφορές τους, η πλειονότητα των πιο πρόσφατων μετρήσεων εξακολουθεί να εμφανίζει τον κυβερνητικό συνασπισμό υπό την ηγεσία του SNS και του προέδρου Aleksandar Vučić στην πρώτη θέση, με ποσοστά που κινούνται γύρω στο 44%-45%, έναντι περίπου 36%-37% για τη φοιτητική λίστα και τις δυνάμεις που τη στηρίζουν. Η εικόνα αυτή υποδηλώνει ότι, παρά τη φθορά των τελευταίων ετών και τις συνεχείς κινητοποιήσεις, ο μηχανισμός εξουσίας που έχει οικοδομήσει ο Aleksandar Vučić εξακολουθεί να διαθέτει σημαντικά κοινωνικά και εκλογικά ερείσματα.
Την ίδια στιγμή, άλλες δημοσκοπήσεις που δημοσιεύθηκαν κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού και στις αρχές του φθινοπώρου κατέγραψαν προβάδισμα του φοιτητικού μπλοκ, γεγονός που καταδεικνύει αφενός τον υψηλό βαθμό πολιτικής ρευστότητας κι αφετέρου τις δυσκολίες αποτύπωσης ενός εκλογικού σώματος που εμφανίζεται έντονα πολωμένο. Ανεξαρτήτως της τελικής κατάταξης των δύο βασικών διεκδικητών, η ίδια η δυνατότητα του φοιτητικού κινήματος να αμφισβητήσει την κυριαρχία του SNS σε εθνικό επίπεδο συνιστά εξέλιξη με ιδιαίτερη πολιτική σημασία. Υπό αυτή την έννοια, οι εκλογές της 25ης Οκτωβρίου δεν αποτελούν απλώς μία ακόμη εκλογική αναμέτρηση, αλλά δοκιμασία της ανθεκτικότητας ενός πολιτικού συστήματος που επί περισσότερο από μία δεκαετία στηρίχθηκε στην αδιαμφισβήτητη εκλογική υπεροχή του κυβερνώντος κόμματος.
Η γεωπολιτική διάσταση: ανάμεσα στην Ευρώπη, τη Ρωσία και την Κίνα
Το διακύβευμα, ωστόσο, δεν περιορίζεται στο εσωτερικό. Τα τελευταία χρόνια η Σερβία έχει αναπτύξει μια πολυεπίπεδη εξωτερική πολιτική, επιχειρώντας να ισορροπήσει ανάμεσα στη στρατηγική της δέσμευση για ευρωπαϊκή ολοκλήρωση και τις παραδοσιακές της σχέσεις με τη Ρωσική Ομοσπονδία, ενώ ταυτοχρόνως ενισχύει τη συνεργασία της με τη Λαϊκή Δημοκρατία της Κίνας (ΛΔΚ) μέσω επενδύσεων κι έργων υποδομής. Η πολιτική αυτή εξισορρόπησης έχει λειτουργήσει ως βασικός μηχανισμός σταθεροποίησης του καθεστώτος, επιτρέποντας στον Vučić να παρουσιάζεται στο εσωτερικό ως ηγέτης που ασκεί κυρίαρχη εξωτερική πολιτική με γνώμονα τα σερβικά εθνικά συμφέροντα και διεθνώς ως συνομιλητής που διατηρεί ανοικτούς διαύλους επικοινωνίας με όλους τους βασικούς γεωστρατηγικούς δρώντες.
Αυτή η λεπτή ισορροπία εξηγεί γιατί το αποτέλεσμα των εκλογών του Οκτωβρίου παρακολουθείται στενά από όλους τους διεθνείς πόλους ισχύος: η Ρωσία επιδιώκει τη διατήρηση της επιρροής της, η ΛΔΚ βλέπει τη Σερβία ως κρίσιμο κόμβο της γεωοικονομικής της πρωτοβουλίας Belt & Road, ενώ η ΕΕ κι οι Ηνωμένες Πολιτείες ενδιαφέρονται πρωτίστως για την περιφερειακή σταθερότητα και την ευθυγράμμιση του Βελιγραδίου με τις Δυτικές πολιτικές. Εντός αυτού του σύνθετου γεωπολιτικού περιβάλλοντος, το αποτέλεσμα των εκλογών θα αποτελέσει κρίσιμο τεστ για την ικανότητα της Σερβίας να διατηρήσει την εύθραυστη ισορροπία της μεταξύ των Μεγάλων Δυνάμεων. Το ερώτημα είναι κατά πόσο η χώρα θα μπορέσει να συμβιβάσει τις ευρωπαϊκές της φιλοδοξίες με τις σχέσεις της με τη Ρωσία και την Κίνα – και πώς η νέα πολιτική πραγματικότητα θα επηρεάσει τη θέση της στο ευρύτερο γεωπολιτικό περιβάλλον της Χερσονήσου του Αίμου και της Ευρώπης.
* ο Ηλίας Μπράτης είναι Γεωπολιτικός Αναλυτής, Σλαβολόγος και Φιλόλογος
www.bankingnews.gr
Σχόλια αναγνωστών