Του Λεωνίδα Χ. Στάμου, δικηγόρου παρ’ Αρείω Πάγω
Οι μεταπωλήσεις υποχαρτοφυλακίων από τα SPV (εταιρείες ειδικού σκοπού) των τιτλοποιήσεων του «Ηρακλή» έχουν γίνει ρουτίνα της αγοράς. Παρουσιάζονται ως εργαλείο ανακτήσεως: ο servicer (διαχειριστής) πουλά δέσμη δανείων σε τρίτο επενδυτή, εισπράττει τίμημα, το τίμημα ρέει στον καταρράκτη πληρωμών. Το νομικό ερώτημα που δεν τίθεται ποτέ δημοσίως είναι απλό: με ποια διάταξη πουλά το SPV, τι γίνεται με το νόμιμο ενέχυρο των ομολογιούχων, και ποιος ελέγχει ότι το τίμημα αποσβένει πράγματι τα εγγυημένα από το Δημόσιο ομόλογα. Η περίπτωση Frontier, η μεγαλύτερη τιτλοποίηση της Εθνικής Τράπεζας, προσφέρει το υλικό για να τεθεί.
Δήλωση συμφέροντος: είμαι δανειολήπτης δύο δανείων του πακέτου, διάδικος σε αγωγή για το κύρος των μεταβιβάσεων και αναφέρων ενώπιον του Εισαγγελέα Οικονομικού Εγκλήματος. Τα στοιχεία που ακολουθούν προέρχονται αποκλειστικά από δημόσια έγγραφα: τον νόμο, το ΦΕΚ, τις δημοσιευμένες οικονομικές καταστάσεις ΕΤΕ και FrontierIssuerDAC, και τις πράξεις του Ενεχυροφυλακείου Αθηνών.
1. Τα δεδομένα
Η FrontierIssuerDAC απέκτησε το χαρτοφυλάκιο από την ΕΤΕ με σύμβαση της 17.12.2021 κατά το άρθρο 10 ν. 3156/2003 (τιτλοποίηση απαιτήσεων), καταχωρισμένη στο Ενεχυροφυλακείο Αθηνών με αριθμό 717/17.12.2021. Εξέδωσε ομολογίες ονομαστικής αξίας 6,279 δισ. ευρώ: ClassA 3,145 δισ. (ονομαστική και εκδοτική), ClassB 450 εκατ. ονομαστική έναντι 126,8 εκατ. εκδοτικής, ClassZ 2,684 δισ. ονομαστική έναντι ενός ευρώ. Η ΕΤΕ διακράτησε το 100% της ClassA και το 5% των B και Z, η κοινοπραξία BainCapital, Fortress και doValue αγόρασε το 95% των B και Z. Ταμειακή εισροή από τρίτους: 120,5 εκατ. Η ClassA φέρει την εγγύηση του Ελληνικού Δημοσίου των 3,145 δισ. (ΥΑ 2/114663/0025/10.12.2021, ΦΕΚ Β΄ 5827/14.12.2021), ανέκκλητη και σε πρώτη ζήτηση, με προμήθεια επί της εκάστοτε ονομαστικής αξίας.
Στις 13.6.2025 καταχωρίσθηκε στο ίδιο Ενεχυροφυλακείο, με αριθμό 449/2025, ReceivablesSaleandTransferAgreement (σύμβαση πωλήσεως και μεταβιβάσεως απαιτήσεων) από τη FrontierIssuerDAC προς τη NightshadeIssuerDAC, για 16.231 απαιτήσεις. Νομική βάση κατά το ίδιο το έγγραφο: άρθρο 21 ν. 5072/2023, άρθρο 3α ν. 4354/2015, άρθρα 455 επ. και 513 επ. ΑΚ, άρθρο 61 ν. 4548/2018. Ο ν. 3156/2003 δεν μνημονεύεται. Το τίμημα παραπέμπεται σε μη καταχωρισμένη LoanSaleAgreement της 15.5.2025. Οι οικονομικές καταστάσεις της Frontier για τη χρήση 2024, εγκριθείσες τον Απρίλιο του 2026 με μεταγενέστερα γεγονότα έως 24.7.2025, δεν αναφέρουν την πώληση.
2. Το SPV του 3156 δεν είναι ελεύθερος πωλητής
Κατά το άρθρο 10 παρ. 2 ν. 3156/2003, η εταιρεία ειδικού σκοπού έχει «ως αποκλειστικό σκοπό την απόκτηση επιχειρηματικών απαιτήσεων για την τιτλοποίησή τους» και είναι η ίδια εκδότρια των ομολογιών, η εξόφληση των οποίων γίνεται, κατά την παρ. 1, «από το προϊόν είσπραξης των επιχειρηματικών απαιτήσεων που μεταβιβάζονται». Ο νόμος ρυθμίζει ρητώς δύο κινήσεις του χαρτοφυλακίου μετά την τιτλοποίηση: την είσοδο νέων απαιτήσεων (παρ. 8, «μεταβίβαση περαιτέρω απαιτήσεων στην εκδότρια», υπό τον όρο μη υποβαθμίσεως της αξιολογήσεως) και την αναμεταβίβαση στον μεταβιβάζοντα (παρ. 11, με τον όρο ότι αναχρηματοδότηση ή αναπροσαρμογή «δεν επιτρέπεται να βλάπτει τα δικαιώματα των υφιστάμενων ομολογιούχων»). Για την έξοδο απαιτήσεων προς τρίτον, ενόσω οι ομολογίες εκκρεμούν, το άρθρο 10 δεν περιέχει διάταξη. Η σιωπή δεν είναι απαγόρευση. Είναι όμως σιωπή νομοθέτη που ρύθμισε τις γειτονικές περιπτώσεις με προσοχή στους ομολογιούχους, και που επέλεξε να μη δώσει στο SPV γενική εξουσία διαθέσεως.
3. Το νόμιμο ενέχυρο της παρ. 18
Εδώ βρίσκεται το πραγματικό εμπόδιο. Κατά το άρθρο 10 παρ. 18, «επί των μεταβιβαζόμενων απαιτήσεων [...] υφίσταται νόμιμο ενέχυρο υπέρ των ομολογιούχων» από την καταχώριση της συμβάσεως τιτλοποιήσεως, και κατά την παρ. 12 στις απαιτήσεις αυτές «δεν επιτρέπεται να συσταθεί ενέχυρο ή άλλο βάρος». Από τις 17.12.2021 οι 16.231 απαιτήσεις που πωλήθηκαν το 2025 ήταν βεβαρημένες υπέρ των ομολογιούχων της Frontier, δηλαδή κατά κύριο λόγο υπέρ της ΕΤΕ ως κατόχου της ClassA και, κατ’ υποκατάσταση σε περίπτωση καταπτώσεως, υπέρ του Ελληνικού Δημοσίου.
Το ενέχυρο επί απαιτήσεως ακολουθεί την απαίτηση. Πώληση «καθαρή» προϋποθέτει άρση, και άρση σημαίνει απόφαση ομολογιούχων ή πράξη του Trustee (θεματοφύλακα), εν προκειμένω της HSBCBankplc, με καταχώριση. Στα καταχωρισμένα έγγραφα δεν υπάρχει τέτοια πράξη. Σημειώνω, χάριν πληρότητας, ότι το Παράρτημα Α της συμβάσεως 717/2021 ορίζει «LoanPortfolioSale» ως πώληση από τον LongTermServicer (μακροχρόνιο διαχειριστή) μέρους του χαρτοφυλακίου σε τρίτον, υπό τέσσερις δεσμεύσεις που αφορούν τον αγοραστή. Καμία δεν αναφέρει συναίνεση ομολογιούχων ή αποδέσμευση. Και ένας ορισμός σε σύμβαση μεταξύ πωλήτριας και SPV δεν καταργεί ενέχυρο που συνιστά ο νόμος. Το ερώτημα παραμένει: ή υπάρχει μη δημοσιευμένη αποδέσμευση, ή η Nightshade κατέχει απαιτήσεις βεβαρημένες υπέρ των ομολογιούχων άλλης εταιρείας.
4. Ο ν. 5072/2023 δεν είναι η απάντηση
Η σύμβαση 449/2025 επικαλείται το άρθρο 21 ν. 5072/2023 (υποχρεώσεις αγοραστών πιστώσεων, μεταφορά της Οδηγίας 2021/2167). Η παρ. 1 του άρθρου αφορά μεταβίβαση πιστώσεων από «πιστωτικά ιδρύματα [...] ή χρηματοδοτικά ιδρύματα της υποπερ. αβ) της περ. α) της παρ. 5 του άρθρου 3», δηλαδή εταιρείες χρηματοδοτικής μισθώσεως, πρακτορείας, παροχής πιστώσεων και μικροχρηματοδοτήσεων. Το SPV τιτλοποιήσεως δεν ανήκει σε καμία κατηγορία. Το άρθρο 3 παρ. 4 στοιχ. α΄ του ίδιου νόμου ορίζει ότι το Μέρος Α΄ «δεν επηρεάζει την εφαρμογή του ν. 3156/2003» όταν εμπλέκεται οντότητα ειδικού σκοπού τιτλοποιήσεως, και η παρ. 2 ότι δεν θίγει τα άρθρα 455 έως 470 και 513 έως 573 ΑΚ. Ο 5072 απαντά στο ποιος δικαιούται να αγοράσει και να διαχειρισθεί. Δεν απαντά στο αν ο πωλητής είχε εξουσία διαθέσεως βεβαρημένων απαιτήσεων, ούτε στην τύχη των ομολογιών.
Το αντεπιχείρημα είναι γνωστό: η παρ. 4 του άρθρου 21 μιλά για «κάθε περαιτέρω πώληση και μεταβίβαση», άρα ο νόμος ανέχεται μεταπώληση. Ισχύει για αγοραστή πιστώσεων του 5072. Η Frontier δεν αγόρασε υπό το καθεστώς αυτό. Αγόρασε ως SPV του 3156 και χρηματοδότησε την αγορά με ομολογίες 6,279 δισ. που εξακολουθούν να υφίστανται.
5. Το τίμημα και ο καταρράκτης
Κατά το άρθρο 10 παρ. 17 ν. 3156/2003, τα ποσά από την είσπραξη των απαιτήσεων «διατίθενται για την εξόφληση των εκδιδόμενων ομολογιών [...] όπως ορίζεται στους όρους του ομολογιακού δανείου». Το τίμημα πωλήσεως υποκαθιστά τις απαιτήσεις στη μάζα της εξασφαλίσεως και, κατά τη δομή κάθε τιτλοποιήσεως, οφείλει να αποσβέσει κατά προτεραιότητα την ClassA. Αν 16.231 απαιτήσεις έφυγαν έναντι τιμήματος χαμηλότερου της λογιστικής τους αξίας χωρίς αντίστοιχη απόσβεση της ClassA, η κάλυψη των εγγυημένων ομολογιών από το χαρτοφυλάκιο μειώθηκε, η έκθεση του εγγυητή αυξήθηκε, και η προμήθεια εγγυήσεως, επί της εκάστοτε ονομαστικής αξίας, έμεινε αμετάβλητη. Παράλληλα ο νέος δικαιούχος επιδιώκει από τους οφειλέτες το σύνολο της ονομαστικής απαιτήσεως. Το τίμημα δεν δημοσιεύεται και οι οικονομικές καταστάσεις της Frontier σιωπούν.
6. Ο μηχανισμός του Ηρακλή και το απόρρητο
Ο ν. 4649/2019 προβλέπει μηχανισμό έγκαιρης προειδοποιήσεως. Κατά το άρθρο 14 παρ. 2, διαχειριστής, εκπρόσωπος ομολογιούχων και μεταβιβάζων «κοινοποιούν άμεσα όλα τα στοιχεία και τις πληροφορίες που αφορούν την τιτλοποίηση απαιτήσεων στην Επιτροπή Παρακολούθησης Εγγυήσεων», και κατά την παρ. 4 την ενημερώνουν «αμελλητί [...] για κάθε γεγονός που αναμένεται να επηρεάσει την εμπρόθεσμη εξέλιξη των προβλεπόμενων χρηματοροών». Η Επιτροπή του άρθρου 17 επεξεργάζεται τα στοιχεία «με στόχο να διαπιστώσει [...] την ενδεχόμενη κατάπτωση της εγγύησης». Οι εργασίες της είναι κατά την παρ. 3 «απόλυτα εμπιστευτικές». Αίτημά μου προς το Υπουργείο Οικονομικών για τα έγγραφα της εγγυήσεως απορρίφθηκε «ανεξαρτήτως της ύπαρξης ή μη εννόμου συμφέροντος ή εύλογου ενδιαφέροντος».
Το αποτέλεσμα είναι ότι μια ενδεχόμενη υποχρέωση του Δημοσίου 3,145 δισ. παρακολουθείται από όργανο του οποίου το έργο δεν υπόκειται σε κανέναν εξωτερικό έλεγχο πλην του Ελεγκτικού Συνεδρίου, και ότι οι μεταβολές της εξασφαλίσεως, όπως η πώληση του Ιουνίου 2025, δεν αποτυπώνονται σε κανένα δημόσιο έγγραφο.
7. Τα ερωτήματα
Έθεσα τα ακόλουθα, με συμπληρωματικό υπόμνημα στον Εισαγγελέα Οικονομικού Εγκλήματος και με αναφορά στο Ελεγκτικό Συνέδριο κατά το άρθρο 78 ν. 4820/2021. Πρώτον, με ποια νομική βάση SPV του ν. 3156/2003 μεταβιβάζει τιτλοποιημένες απαιτήσεις σε τρίτον ενόσω οι ομολογίες του εκκρεμούν. Δεύτερον, αν και με ποια πράξη ήρθη το νόμιμο ενέχυρο της παρ. 18. Τρίτον, ποιο ήταν το τίμημα της συμβάσεως 449/2025 και αν διατέθηκε σε απόσβεση της ClassA. Τέταρτον, αν και πότε η Επιτροπή Παρακολούθησης Εγγυήσεων ενημερώθηκε κατά το άρθρο 14 και πώς επανεκτίμησε την έκθεση του Δημοσίου.
Το Frontier δεν είναι μοναδικό. Είναι το πρώτο για το οποίο τα καταχωρισμένα έγγραφα επιτρέπουν να τεθεί το ερώτημα με ακρίβεια. Η αγορά γνωρίζει ότι τα υποχαρτοφυλάκια των τιτλοποιήσεων του Ηρακλή μεταπωλούνται. Ο νόμος της τιτλοποιήσεως δεν το προέβλεψε, ο νόμος των αγοραστών πιστώσεων δεν το καλύπτει, και ο μηχανισμός παρακολουθήσεως της εγγυήσεως είναι απόρρητος. Σε αυτό το κενό κινούνται δισεκατομμύρια, με εγγυητή τον φορολογούμενο.
www.bankingnews.gr
Σχόλια αναγνωστών